{"id":1590,"date":"2013-01-31T17:11:58","date_gmt":"2013-01-31T10:11:58","guid":{"rendered":"http:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/?p=1590"},"modified":"2013-01-31T20:44:16","modified_gmt":"2013-01-31T13:44:16","slug":"lich-su-dai-chung-vien-hue-den-nam-1933","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/lich-su-dai-chung-vien-hue-den-nam-1933\/","title":{"rendered":"L\u1ecaCH S\u1eec \u0110\u1ea0I CH\u1ee6NG VI\u1ec6N HU\u1ebe (\u0110\u1ebeN N\u0102M 1933)"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><strong>I. Th\u00e0nh l\u1eadp t\u1ea1i Kim Long v\u00e0 Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c (1881-1888<\/strong><strong>).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n Hu\u1ebf ch\u1ec9 m\u1edbi xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eeb n\u0103m m\u01b0\u01a1i n\u0103m nay<a title=\"\" href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>. Tr\u01b0\u1edbc khi \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n Hu\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp, nh\u1eefng \u1ee9ng vi\u00ean mu\u1ed1n ti\u1ebfn l\u00ean ch\u1ee9c linh m\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1edfi \u0111\u1ebfn Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n c\u1ee7a H\u1ed9i Th\u1eeba Sai H\u1ea3i Ngo\u1ea1i<!--more--> (Coll\u00e8ge G\u00e9n\u00e9ral des Missions \u2013\u00c9trang\u00e8res), \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf nhi\u1ec1u n\u01a1i kh\u00e1c nhau v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u00e0 \u1edf P\u00e9nang. C\u00e1c ch\u1ee7ng sinh h\u1ea5p thu \u1edf \u0111\u00e2y s\u1ef1 \u0111\u00e0o t\u1ea1o c\u1ee7a Gi\u00e1o H\u1ed9i v\u00e0 khi h\u1ecdc xong th\u1ea7n h\u1ecdc, h\u1ecd tr\u1edf v\u1ec1 x\u1ee9 truy\u1ec1n gi\u00e1o c\u1ee7a m\u00ecnh \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c phong c\u00e1c ch\u1ee9c th\u00e1nh. M\u1ecdi vi\u1ec7c l\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf t\u1eeb th\u1eddi \u0110\u1ee9c Cha Lambert de la Motte, l\u00e0 v\u1ecb \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf \u0110\u00e0ng Trong v\u00e0o h\u1eadu b\u00e1n th\u1ebf k\u1ef7 XVII. V\u00e0o n\u0103m 1850, khi x\u1ee9 truy\u1ec1n gi\u00e1o Hu\u1ebf (\u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 B\u1eafc \u0110\u00e0ng Trong) \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft l\u1eadp th\u00e0nh \u0110\u1ecba ph\u1eadn \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a bi\u1ec7t l\u1eadp, th\u00ec ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c ch\u1ec9 c\u00f3 \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n Penang trong ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m ti\u1ebfp theo. Kh\u00f4ng h\u01a1n g\u00ec hai th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng th\u1ec3 ho\u1eb7c kh\u00f4ng kh\u00f4n ngoan v\u00ec cu\u1ed9c b\u00e1ch h\u1ea1i lu\u00f4n di\u1ec5n ra khi th\u00ec b\u1eb1ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng khi th\u00ec \u0111e d\u1ecda. V\u1ea3 l\u1ea1i, \u00a0n\u00f3i cho c\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 thi\u1ebft l\u1eadp m\u1ed9t ch\u1ee7ng vi\u1ec7n nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft, v\u00ec v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u00f3 ch\u1ec9 c\u1ea7n Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n c\u1ee7a H\u1ed9i Th\u1eeba Sai l\u00e0 \u0111\u1ee7 r\u1ed3i.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">K\u1ebf v\u1ecb c\u00e1c \u0110\u1ee9c Gi\u00e1m M\u1ee5c Pellerin, Sohier v\u00e0 Pontvianne, \u0110\u1ee9c Gi\u00e1m M\u1ee5c Caspar<a title=\"\" href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>, cho t\u1edbi l\u00fac \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u00e0 th\u1eeba sai t\u1ea1i S\u00e0i G\u00f2n, \u0111\u1ebfn Hu\u1ebf ng\u00e0y 19 th\u00e1ng 9 n\u0103m 1880 v\u00e0 \u0111\u1ea3m nh\u1eadn s\u1ee9 v\u1ee5 t\u1ea1i B\u1eafc \u0110\u00e0ng Trong (Cochinchine Septentrionale). V\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m b\u1ea5y gi\u1edd, c\u00e1c t\u00edn h\u1eefu C\u00f4ng gi\u00e1o \u1edf mi\u1ec1n Trung (Annam) t\u1eadn h\u01b0\u1edfng m\u1ed9t n\u1ec1n h\u00f2a b\u00ecnh t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i t\u1eeb m\u1ed9t v\u00e0i n\u0103m tr\u1edf l\u1ea1i \u0111\u00e2y. D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 th\u1ec3 hy v\u1ecdng r\u1eb1ng h\u00f2a b\u00ecnh v\u00e0 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7ng c\u1ed1; qu\u1ea3 v\u1eady ng\u01b0\u1eddi ta \u0111\u00e2u ng\u1edd r\u1eb1ng n\u1ec1n h\u00f2a b\u00ecnh ch\u1eb3ng bao l\u00e2u s\u1ebd bi\u1ebfn th\u00e0nh b\u1ea5t \u1ed5n. V\u00ec th\u1ebf v\u1ecb t\u00e2n M\u1ee5c T\u1eed ngh\u0129 r\u1eb1ng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn \u0111\u1ec3 l\u00e0m cho c\u00f4ng cu\u1ed9c rao gi\u1ea3ng Tin M\u1eebng ti\u1ebfn tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd h\u01a1n n\u1eefa v\u00e0 trang b\u1ecb cho X\u1ee9 truy\u1ec1n gi\u00e1o c\u1ee7a m\u00ecnh m\u1ed9t \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n ri\u00eang bi\u1ec7t.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">L\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd t\u1ea1i t\u00f2a gi\u00e1m m\u1ee5c Kim Long (\u1edf c\u1ed5ng th\u00e0nh Hu\u1ebf) v\u00e0 t\u1ea1i c\u00e1c c\u00f4ng \u0111o\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu kh\u00e1c, c\u00f3 kho\u1ea3ng v\u00e0i ch\u1ee5c ch\u1ee7ng sinh, ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng l\u00e0 nh\u1eefng c\u1ef1u h\u1ecdc vi\u00ean c\u1ee7a \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n Penang th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng tr\u00e1ch nhi\u1ec7m kh\u00e1c nhau, nh\u01b0ng ch\u00ednh y\u1ebfu l\u00e0 d\u1ea1y gi\u00e1o l\u00fd trong khi ch\u1edd \u0111\u1ee3i \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5t nh\u1eafc l\u00ean c\u00e1c ch\u1ee9c th\u00e1nh. \u0110\u1ee9c Cha Caspar trao ph\u00f3 cho cha Allys (L\u00fd)<a title=\"\" href=\"#_ftn3\">[3]<\/a> (hi\u1ec7n nay l\u00e0 \u0110\u1ee9c Gi\u00e1m M\u1ee5c Allys) nhi\u1ec7m v\u1ee5 t\u1eadp h\u1ee3p nh\u1eefng ch\u1ee7ng sinh \u1edf Kim Long v\u00e0 d\u1ea1y h\u1ecd m\u1ed9t s\u1ed1 m\u00f4n h\u1ecdc nh\u01b0ng ch\u00ednh y\u1ebfu l\u00e0 Th\u00e1nh Kinh v\u1edbi s\u1ef1 c\u1ed9ng t\u00e1c c\u1ee7a cha Barth\u00e9lemy<a title=\"\" href=\"#_ftn4\">[4]<\/a>. \u0110\u00f3 l\u00e0 <em>manh nha<\/em> c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y x\u1ea3y ra v\u00e0o nh\u1eefng th\u00e1ng cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a n\u0103m 1881. Ng\u00e0y 25 th\u00e1ng Ba n\u0103m 1882, \u0110\u1ee9c cha Caspar c\u1eed h\u00e0nh l\u1ec5 phong ch\u1ee9c \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u00e0 hai ch\u1ee7ng sinh l\u00e3nh nh\u1eadn ch\u1ee9c linh m\u1ee5c.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C\u00f4ng vi\u1ec7c \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1c th\u1ea3o gi\u1edd \u0111\u00e2y c\u00f3 h\u00ecnh d\u1ea1ng x\u00e1c \u0111\u1ecbnh. Ng\u00e0y 01 th\u00e1ng T\u01b0 n\u0103m 1882, cha Renauld<a title=\"\" href=\"#_ftn5\">[5]<\/a> k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Allys l\u00e0m B\u1ec1 tr\u00ean ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0 cha Guillot<a title=\"\" href=\"#_ftn6\">[6]<\/a> thay th\u1ebf v\u1ecb tr\u00ed c\u1ee7a cha Barth\u00e9lemy \u0111\u1ec3 ph\u1ee5 t\u00e1 cho Cha B\u1ec1 tr\u00ean. C\u00f9ng l\u00fac \u0110\u1ee9c cha Caspar trao ph\u00f3 cho v\u1ecb t\u00e2n B\u1ec1 tr\u00ean thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n t\u1ea1i Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c (\u1edf l\u00e0ng Tr\u01b0\u1eddng An) n\u1eb1m \u1edf h\u1eefu ng\u1ea1n s\u00f4ng H\u01b0\u01a1ng g\u1ea7n \u0111\u1ed1i di\u1ec7n Kim Long, n\u1eb1m \u1edf t\u1ea3 ng\u1ea1n. C\u1ed9ng \u0111o\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c n\u1eb1m \u1edf ph\u00eda tr\u00ean th\u00e0nh n\u1ed9i kho\u1ea3ng 1km, nh\u01b0ng kh\u00f4ng n\u1eb1m c\u00f9ng ph\u00eda b\u1edd s\u00f4ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Cha Renauld mua m\u1ed9t th\u1eeda \u0111\u1ea5t ven s\u00f4ng, n\u1eb1m ph\u00eda tr\u00ean nh\u00e0 th\u1edd gi\u00e1o x\u1ee9 m\u1ed9t ch\u00fat. M\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng l\u1edbn ph\u00e2n t\u00e1ch khu v\u01b0\u1eddn c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n ra kh\u1ecfi khu v\u01b0\u1eddn c\u1ee7a c\u1ed9ng \u0111o\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu. Khi \u0111\u00e3 mua \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea5t, c\u00f4ng vi\u1ec7c x\u00e2y d\u1ef1ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0 ti\u1ebfp t\u1ee5c cho t\u1edbi nh\u1eefng ng\u00e0y \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 11. Ng\u00e0y 04 th\u00e1ng 11 n\u0103m 1882, bu\u1ed5i t\u1ef1u tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Th\u1ee3 \u0110\u00fac \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra v\u1edbi 42 ch\u1ee7ng sinh; ph\u1ea7n \u0111\u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 t\u1eeb Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Penang v\u00e0 \u0111\u00e3 h\u1ecdc xong; m\u1ed9t v\u00e0i ch\u1ee7ng sinh ch\u01b0a h\u1ecdc ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh th\u1ea7n h\u1ecdc. Th\u1eeda \u0111\u1ea5t m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta t\u1eadu \u0111\u01b0\u1ee3c cho Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n l\u00e0 m\u1ed9t th\u1eeda \u0111\u1ea5t th\u1ea5p v\u00e0 thu\u1ed9c v\u00f9ng \u0111\u1ea7m l\u1ea7y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o th\u00e0nh t\u1eeb nh\u1eefng m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t c\u00f3 \u0111\u1ed9 cao th\u1ea5p kh\u00e1c nhau. \u0110\u1ec3 x\u00e2y nh\u00e0, c\u1ea7n ph\u1ea3i san l\u1ea5p m\u1eb7t b\u1eb1ng v\u00e0 ph\u1ea3i huy \u0111\u1ed9ng m\u1ed9t l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn b\u00f9n \u0111\u1ea5t. Ch\u01b0a tr\u00f2n hai th\u00e1ng k\u1ec3 t\u1eeb ng\u00e0y m\u1edf c\u1eeda \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n m\u1edbi, nh\u01b0ng c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u0111\u00e3 nhi\u1ec5m ph\u1ea3i m\u1ed9t c\u0103n b\u1ec7nh truy\u1ec1n nhi\u1ec5m g\u1ecdi l\u00e0 t\u00ea ph\u00f9 (b\u00e9rib\u00e9ri). Ng\u00e0y 04 th\u00e1ng 01 n\u0103m 1883, ng\u01b0\u1eddi ta ph\u1ea3i cho c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh gi\u1ea3i t\u00e1n. \u0110\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u1ea1i v\u00e0o ng\u00e0y 17 th\u00e1ng 02, nh\u01b0ng h\u1ecd l\u1ea1i b\u1ecb m\u1eafc b\u1ec7nh d\u1ecbch v\u00e0, ng\u00e0y 24 th\u00e1ng 03, ng\u01b0\u1eddi ta l\u1ea1i m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n vi\u1ec7c h\u1ecdc v\u00e0 ch\u1ec9 m\u1edf c\u1eeda tr\u1edf l\u1ea1i v\u00e0o ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 05.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0110\u00f3 l\u00e0 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u kh\u00f4ng m\u1ea5y \u0111\u00e1ng kh\u00edch l\u1ec7. N\u0103m h\u1ecdc k\u1ebf ti\u1ebfp (t\u1eeb th\u00e1ng 09 n\u0103m 1883 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 09 n\u0103m 1884) c\u00e0ng kh\u1ed1n kh\u00f3 h\u01a1n n\u1eefa. Nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 ch\u00ednh tr\u1ecb nghi\u00eam tr\u1ecdng x\u1ea3y ra. Vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c, m\u00e0 36 n\u0103m tr\u1ecb v\u00ec c\u1ee7a \u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 cu\u1ed9c b\u00e1ch h\u1ea1i tri\u1ec1n mi\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u0111\u1ea1o C\u00f4ng Gi\u00e1o, \u0111\u00e3 b\u0103ng h\u00e0 v\u00e0o ng\u00e0y 19 th\u00e1ng 07 n\u0103m 1883. Nh\u1eefng n\u0103m ti\u1ebfp theo l\u00e0 giai \u0111o\u1ea1n h\u1ed7n lo\u1ea1n. Nh\u1eefng v\u1ecb vua k\u1ebf v\u1ecb T\u1ef1 \u0110\u1ee9c l\u00e0 D\u1ee5c \u0110\u1ee9c, Hi\u1ec7p H\u00f2a v\u00e0 Ki\u1ebfn Ph\u01b0\u1edbc qua \u0111\u1eddi b\u1eb1ng c\u00e1i ch\u1ebft hung d\u1eef, v\u1ecb vua \u0111\u1ea7u ti\u00ean qua \u0111\u1eddi ch\u1ec9 sau ba ng\u00e0y tr\u1ecb v\u00ec, hai v\u1ecb vua sau qua \u0111\u1eddi ch\u1ec9 sau v\u00e0i th\u00e1ng. Nh\u1eefng \u00f4ng ch\u1ee7 th\u1eadt s\u1ef1 l\u00e0 hai quan Nhi\u1ebfp ch\u00ednh T\u00f4n Th\u1ea5t Thuy\u1ebft v\u00e0 Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u01b0\u1eddng, hai ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y th\u00f9 ngh\u1ecbch v\u1edbi n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p v\u00e0 l\u00e0 k\u1ebb th\u00f9 c\u1ee7a Kit\u00f4 gi\u00e1o. V\u00e0o n\u0103m 1884, hai \u00f4ng n\u00e0y \u0111\u1eb7t ho\u00e0ng t\u1eed c\u00f2n nh\u1ecf tu\u1ed5i H\u00e0m Nghi l\u00ean ng\u00f4i. H\u00f2a b\u00ecnh c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f2n ng\u1ef1 tr\u1ecb \u1edf b\u00ean ngo\u00e0i c\u00e1c b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng c\u1ee7a th\u1ee7 \u0111\u00f4. T\u1eadn d\u1ee5ng nh\u1eefng r\u1ed1i ren tri\u1ec1u ch\u00ednh, nh\u1eefng b\u0103ng \u0111\u1ea3ng \u0111\u01b0\u1ee3c trang b\u1ecb v\u0169 kh\u00ed tung ho\u00e0nh ngang d\u1ecdc kh\u1eafp \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, tin ch\u1eafc l\u00e0 kh\u00f4ng b\u1ecb tr\u1eebng ph\u1ea1t. V\u1ea3 l\u1ea1i, nh\u1eefng b\u0103ng \u0111\u1ea3ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00fac \u0111\u1ea9y b\u1edfi c\u00e1c quan l\u1ea1i gi\u1eadn d\u1eef v\u00ec vi\u1ec7c Ph\u00e1p \u0111\u1ebfn can thi\u1ec7p \u0111\u1ec3 tr\u1ea3 th\u00f9 cho nh\u1eefng l\u0103ng nh\u1ee5c qu\u1ed1c k\u1ef3 c\u1ee7a m\u00ecnh. Trong th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi Hai, nh\u1eefng t\u00edn h\u1eefu C\u00f4ng gi\u00e1o \u1edf Ch\u00e2u M\u1edbi, N\u01b0\u1edbc Ng\u1ecdt, Tru\u1ed3i v\u00e0 Bu\u1ed3ng T\u1eb1m, nh\u1eefng c\u1ed9ng \u0111o\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu kh\u00e1 xa Hu\u1ebf, \u0111\u00e3 b\u1ecb t\u00e0n s\u00e1t. \u1ede ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Th\u1ee3 \u0110\u00fac, th\u1ea7y v\u00e0 tr\u00f2 lu\u00f4n s\u1ed1ng trong s\u1ef1 c\u1ea3nh gi\u00e1c; h\u1ecd b\u1ecb phong t\u1ecfa nhi\u1ec1u l\u1ea7n. V\u00ec vi\u1ec7c h\u1ecdc kh\u00f4ng th\u1ec3 ti\u1ebfp t\u1ee5c, ng\u01b0\u1eddi ta cho ph\u00e9p ch\u1ee7ng sinh tr\u1edf v\u1ec1 gia \u0111\u00ecnh m\u00ecnh v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 gi\u1eef l\u1ea1i nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u00ecnh nguy\u1ec7n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">V\u00e0o kho\u1ea3ng gi\u1eefa th\u00e1ng Gi\u00eang n\u0103m 1884, s\u1ef1 bi\u1ebfn lo\u1ea1n \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbu b\u1edbt v\u00e0, ng\u00e0y 07 th\u00e1ng 02, nh\u1eefng gi\u1edd l\u1edbp b\u1eaft \u0111\u1ea7u tr\u1edf l\u1ea1i. Ng\u00e0y 29 th\u00e1ng 03, \u0110\u1ee9c Cha Caspar c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n l\u1ec5 phong ch\u1ee9c trong nh\u00e0 th\u1edd c\u1ee7a gi\u00e1o x\u1ee9 Th\u1ee3 \u0110\u00fac. Bu\u1ed5i l\u1ec5 n\u00e0y truy\u1ec1n ch\u1ee9c linh m\u1ee5c cho m\u1ed9t th\u1ea7y v\u00e0 ch\u1ee9c ph\u00f3 t\u1ebf cho b\u1ed1n th\u1ea7y, b\u1ed1n ph\u00f3 t\u1ebf s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c phong ch\u1ee9c linh m\u1ee5c ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 12 c\u00f9ng n\u0103m. T\u1eeb th\u00e1ng 2 n\u0103m 1884 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng 7 n\u0103m 1885, Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n ti\u1ebfn tri\u1ec3n g\u1ea7n nh\u01b0 \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n. D\u1eabu r\u1eb1ng cha Renauld v\u00e0 c\u1ed9ng s\u1ef1 vi\u00ean \u0111\u1eafc l\u1ef1c c\u1ee7a ng\u00e0i l\u00e0 cha Guillot t\u1eadn t\u00e2m t\u1eadn l\u1ef1c cho vi\u1ec7c \u0111\u00e0o t\u1ea1o lu\u00e2n l\u00fd v\u00e0 tri th\u1ee9c cho c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh, nh\u01b0ng c\u00e1c ng\u00e0i v\u1eabn kh\u00f4ng l\u01a1 l\u00e0 kh\u00eda c\u1ea1nh v\u1eadt ch\u1ea5t c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. V\u00ec vi\u1ec7c x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t c\u00e1ch v\u1ed9i v\u00e0ng, n\u00ean c\u1ea7n ph\u1ea3i ho\u00e0n ch\u1ec9nh th\u00eam. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, khu v\u01b0\u1eddn c\u1ee7a \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edf r\u1ed9ng nh\u1edd mua nh\u1eefng th\u1eeda \u0111\u1ea5t k\u1ebf c\u1eadn; r\u1ed3i ng\u01b0\u1eddi ta l\u00e0m cho n\u00f3 s\u1ea1ch \u0111\u1eb9p b\u1eb1ng c\u00e1ch \u0111\u00e0o nh\u1eefng r\u00e3nh tho\u00e1t n\u01b0\u1edbc, b\u1eb1ng c\u00e1ch san l\u1ea5p nh\u1eefng c\u00e1i ao; r\u00e0o Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n l\u1ea1i b\u1eb1ng nh\u1eefng h\u00e0ng rao tre; x\u00e2y d\u1ef1ng nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 m\u1edbi. Q\u1ee7a v\u1eady, nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 n\u00e0y h\u1eb3n nhi\u00ean kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u1eefng cung \u0111i\u1ec7n: m\u00e1i nh\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3p b\u1eb1ng tranh, n\u1ec1n nh\u00e0 b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t n\u1ec7n, v\u00e1ch b\u1eb1ng \u0111\u1ea5t; qu\u1ea3 th\u1eadt, \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng ng\u00f4i nh\u00e0 tr\u1ed1ng \u0111\u1ec3 ng\u01b0\u1eddi ta tr\u00fa m\u01b0a tr\u00fa n\u1eafng. V\u00e0o th\u1eddi b\u1ea5y gi\u1edd ng\u01b0\u1eddi ta th\u1ea5y nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 \u0111\u1ee7; l\u00fac \u0111\u00f3 \u0111i\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi ta ao \u01b0\u1edbc kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 n\u01a1i \u1edf ti\u1ec7n nghi, nh\u01b0ng l\u00e0 s\u1ef1 y\u00ean t\u0129nh v\u00e0 b\u00ecnh an.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u1eeb 18 th\u00e1ng nay, s\u1ef1 y\u00ean \u1ed5n \u0111\u00e3 ng\u1ef1 tr\u1ecb v\u00e0 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 t\u1eeb nay \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 s\u1ebd k\u00e9o d\u00e0i, th\u00ec m\u1ed9t c\u01a1n gi\u00f4ng t\u1ed1 d\u1eef d\u1ed9i h\u01a1n bao gi\u1edd h\u1ebft \u1eadp \u0111\u1ebfn tr\u00ean Gi\u00e1o H\u1ed9i t\u1ea1i Mi\u1ec1n Trung (Annam). Ng\u00e0y 05 th\u00e1ng 07 n\u0103m 1885, v\u00e0o l\u00fac 1g30 s\u00e1ng, Thuy\u1ebft b\u1ea5t ng\u1edd t\u1ea5n c\u00f4ng nh\u1eefng \u0111\u1ed9i qu\u00e2n c\u1ee7a Ph\u00e1p trong Khu Nh\u01b0\u1ee3ng \u0110\u1ecba c\u1ee7a Ph\u00e1p \u1edf Hu\u1ebf. \u00d4ng ta \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00e1nh b\u1ea1i; kinh th\u00e0nh b\u1ecb chi\u1ebfm; nh\u01b0ng \u00f4ng ta tho\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1eabn theo v\u1ecb vua tr\u1ebb H\u00e0m Nghi v\u1edbi \u0111o\u00e0n t\u00f9y t\u00f9ng g\u1ed3m m\u1ed9t v\u00e0i quan l\u1ea1i. \u0110\u00f3 l\u00e0 k\u1ebf ho\u1ea1ch \u0111\u01b0\u1ee3c chu\u1ea9n b\u1ecb t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u00f4ng th\u00e0nh c\u00f4ng, trong khi \u0111\u00f3 quan Nhi\u1ebfp ch\u00ednh T\u01b0\u1eddng v\u1eabn \u1edf l\u1ea1i Hu\u1ebf \u0111\u1ec3 th\u01b0\u01a1ng thuy\u1ebft v\u1edbi \u0111\u1ea1i di\u1ec7n c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p. Trong nh\u1eefng ng\u00e0y binh bi\u1ebfn n\u00e0y, khi cha Renauld qua s\u00f4ng b\u1eb1ng thuy\u1ec1n tam b\u1ea3n, ng\u00e0i \u0111\u00e3 b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng v\u00ec b\u1ecb m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh Ph\u00e1p b\u1eafn nh\u1ea7m m\u1ed9t vi\u00ean \u0111\u1ea1n: ng\u00e0i b\u1ecb th\u1ee7ng m\u00e1.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">C\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u0111i ngh\u1ec9 v\u00e0o ng\u00e0y 30 th\u00e1ng 7, t\u1ee9c l\u00e0 5 ng\u00e0y tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 n\u00e0y, h\u1ecd tr\u1edf l\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0o ng\u00e0y 01 th\u00e1ng 09. V\u00e0o n\u0103m 1882, c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh g\u1ed3m 42 ng\u01b0\u1eddi, h\u00f4m nay ch\u1ec9 c\u00f2n 23. Th\u1eadt ra, n\u0103m ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c phong ch\u1ee9c linh m\u1ee5c trong n\u0103m 1884, nh\u01b0ng n\u0103m ch\u1ee7ng sinh m\u1edbi \u0111\u00e3 r\u1eddi ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n An Ninh \u0111\u1ebfn l\u1ea5p v\u00e0o ch\u1ed7 tr\u1ed1ng n\u00e0y. Do \u0111\u00f3, s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng b\u1ecb hao h\u1ee5t \u0111i kho\u1ea3ng 50%. Ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 l\u00e0 r\u1ea5t nhi\u1ec1u, nh\u01b0ng s\u1ebd kh\u00f4ng ng\u1ea1c nhi\u00ean g\u00ec n\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ta l\u01b0u \u00fd r\u1eb1ng tr\u01b0\u1edbc khi t\u1eadp trung th\u00e0nh c\u1ed9ng \u0111o\u00e0n \u1edf Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c, \u0111a s\u1ed1 c\u00e1c b\u1ea1n tr\u1ebb n\u00e0y \u0111\u00e3 tr\u1ea3i qua nhi\u1ec1u n\u0103m \u1edf \u0111\u1eddi, th\u01b0\u1eddng b\u1ecb b\u1ecf m\u1eb7c cho b\u1ea3n th\u00e2n h\u1ecd v\u00e0 \u0111\u1ed1i di\u1ec7n v\u1edbi nh\u1eefng hi\u1ec3m nguy \u0111\u1ee7 lo\u1ea1i v\u1ed1n \u0111i k\u00e8m c\u00e1c th\u1eddi k\u1ef3 r\u1ed1i ren. Ch\u00ednh \u0111\u1eddi s\u1ed1ng \u1edf Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, do nh\u1eefng b\u1ec7nh ho\u1ea1n v\u00e0 chi\u1ebfn tranh, \u0111\u00e3 b\u1ecb gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n v\u00e0 \u00edt \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n \u0111\u1ebfn n\u1ed7i n\u00f3 \u0111\u00e3 kh\u00f4ng th\u1ec3 mang l\u1ea1i cho c\u00e1c \u1ee9ng vi\u00ean linh m\u1ee5c b\u1ea7u kh\u00ed b\u00ecnh an trong \u0111\u00f3 c\u00e1c \u01a1n g\u1ecdi n\u00ean tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh h\u01a1n trong s\u1ef1 k\u1ebft hi\u1ec7p v\u1edbi Thi\u00ean Ch\u00faa. V\u00e0 c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 g\u1ea7n nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n h\u01b0\u1edfng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3i \u00edch l\u1edbn lao n\u00e0y c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n\u00a0! Tr\u1edf l\u1ea1i Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c ng\u00e0y 01.09.1885,\u00a0 h\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i t\u00e1n v\u00e0o ng\u00e0y h\u00f4m sau n\u1eefa do b\u1ec7nh d\u1ecbch t\u1ea3. H\u1ecd ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1edf l\u1ea1i v\u00e0o nh\u1eefng ng\u00e0y \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a th\u00e1ng Ba n\u0103m 1886.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Qu\u1ea3 th\u1ebf, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ea1t \u0111\u1ebfn giai \u0111o\u1ea1n kinh kh\u1ee7ng nh\u1ea5t c\u1ee7a cu\u1ed9c b\u00e1ch h\u1ea1i v\u1ed1n t\u1eeb l\u00e2u \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n ch\u1ed1ng l\u1ea1i \u0111\u1ea1o C\u00f4ng gi\u00e1o. Nh\u1eefng m\u1ec7nh l\u1ec7nh b\u00ed m\u1eadt t\u1ed5ng di\u1ec7t c\u00e1c Kit\u00f4 h\u1eefu \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ban h\u00e0nh t\u1eeb n\u0103m 1883 b\u1edfi Thuy\u1ebft v\u00e0 T\u01b0\u1eddng v\u00e0, nh\u01b0 ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 n\u00f3i, l\u00fac \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ec7nh b\u1eaft \u0111\u1ea7u thi h\u00e0nh. Sau khi chi\u1ebfm Hu\u1ebf v\u00e0o n\u0103m 1885,\u00a0 ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc l\u1ea1i b\u1edfi D\u1ee5 c\u1ee7a vua \u0111\u1ec1 ng\u00e0y 11 th\u00e1ng T\u00e1m \u00e2m l\u1ecbch. Gi\u1edbi h\u1ecdc th\u1ee9c c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc (V\u0103n Th\u00e2n), \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u c\u00e1c l\u00e0ng ngo\u1ea1i gi\u00e1o, \u0111\u00e3 thi\u00eau h\u1ee7y c\u00e1c l\u00e0ng Kit\u00f4 h\u1eefu v\u00e0 t\u00e0n s\u00e1t t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c Kit\u00f4 h\u1eefu. Trong to\u00e0n c\u00f5i Annam, m\u00e1u ch\u1ea3y l\u00eanh l\u00e1ng\u00a0; trong mi\u1ec1n truy\u1ec1n gi\u00e1o Qui Nh\u01a1n, 24 ng\u00e0n n\u1ea1n nh\u00e2n trong m\u1ed9t v\u00e0i ng\u00e0y\u00a0; \u1edf mi\u1ec1n truy\u1ec1n gi\u00e1o Hu\u1ebf, ch\u1ec9 duy t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb c\u00f3 8 ng\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu b\u1ecb s\u00e1t h\u1ea1i, v\u00e0 con s\u1ed1 n\u00e0y c\u00f2n cao h\u01a1n nhi\u1ec1u n\u1ebfu cu\u1ed9c kh\u00e1ng c\u1ef1 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c \u1edf ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n An Ninh n\u01a1i m\u00e0 4 ng\u00e0n Kit\u00f4 h\u1eefu c\u1ee7a c\u00e1c v\u00f9ng l\u00e2n c\u1eadn \u0111\u1ebfn l\u00e1nh n\u1ea1n\u00a0: h\u1ecd \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng ch\u1ed1ng \u0111\u1ee1 m\u1ed9t cu\u1ed9c v\u00e2y h\u00e3m trong ba tu\u1ea7n l\u1ec5. T\u1ea1i Hu\u1ebf, nh\u1edd s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t ti\u1ec3u \u0111\u1ed9i l\u00ednh Ph\u00e1p, n\u00ean c\u00e1c Kit\u00f4 h\u1eefu \u0111\u00e3 tho\u00e1t kh\u1ecfi cu\u1ed9c t\u00e0n s\u00e1t.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">V\u00ec b\u00ecnh y\u00ean \u0111\u00e3 tr\u1edf l\u1ea1i, n\u00ean ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c t\u00e1i m\u1edf c\u1eeda v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u00e1ng Ba n\u0103m 1886. Hai ch\u1ee7ng sinh, c\u1ea3 hai \u0111\u1ec1u c\u00f3 ch\u1ee9c c\u1eaft t\u00f3c, \u0111\u00e3 kh\u00f4ng ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c \u01a1n g\u1ecdi\u00a0: m\u1ed9t ch\u1ebft v\u00ec b\u1ecb d\u1ecbch t\u1ea3, v\u00e0 h\u1ecdc sinh kia, t\u00ean l\u00e0 L\u01b0\u1ee3ng, \u0111\u00e3 b\u1ecb nh\u00f3m V\u0103n Th\u00e2n s\u00e1t h\u1ea1i \u1edf Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb. Ni\u00ean h\u1ecdc n\u00e0y c\u00f2n bu\u1ed3n h\u01a1n n\u1eefa b\u1edfi c\u00e1i ch\u1ebft, v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u00e1ng T\u01b0, c\u1ee7a m\u1ed9t ch\u1ee7ng sinh th\u1ee9 ba \u0111\u00e3 c\u00f3 ch\u1ee9c c\u1eaft t\u00f3c v\u00e0 hai ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c h\u1ed3i t\u1ee5c. Hai n\u0103m ti\u1ebfp theo (t\u1eeb th\u00e1ng Ch\u00edn n\u0103m 1886 \u0111\u1ebfn th\u00e1ng Ch\u00edn n\u0103m 1888) \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 bi\u1ebfn c\u1ed1 b\u00ean ngo\u00e0i n\u00e0o n\u1ed5i b\u1eadt. Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n th\u00ec leo l\u1eaft. Nhi\u1ec1u ch\u1ee7ng sinh h\u1ed3i t\u1ee5c. Ng\u00e0y 13.04.1887, cha Guillot \u0111i nh\u1eadn m\u1ed9t gi\u00e1o x\u1ee9 v\u00e0 cha Renauld m\u1ed9t m\u00ecnh \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u 10 ch\u1ee7ng sinh, bao g\u1ed3m c\u1ea3 hai ch\u1ee7ng sinh v\u1eeba tr\u1edf v\u1ec1 t\u1eeb Penang. Tuy nhi\u00ean, m\u1ed9t l\u1ec5 phong ch\u1ee9c \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra ng\u00e0y 25.02.1888 v\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ee7ng sinh l\u00e3nh nh\u1eadn ch\u1ee9c linh m\u1ee5c trong th\u00e1nh l\u1ec5 n\u00e0y.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>II. Chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn Ph\u00fa Xu\u00e2n (nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u ti\u00ean\u00a0: 1888-1898).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u1ed9t bi\u1ebfn c\u1ed1 quan tr\u1ecdng trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u00e1nh d\u1ea5u n\u0103m 1888 n\u00e0y. Ng\u00e0y 20.10, cha Renauld, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m l\u00e0m tuy\u00ean \u00fay qu\u00e2n \u0111\u1ed9i v\u00e0 l\u00e0m cha s\u1edf gi\u00e1o x\u1ee9 Thu\u1eadn An, \u0111\u00e3 th\u00f4i \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0 ch\u00ednh Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn Ph\u00fa Xu\u00e2n, b\u00ean t\u1ea3 ng\u1ea1n c\u1ee7a s\u00f4ng H\u01b0\u01a1ng, kho\u1ea3ng 600m v\u1ec1 ph\u00eda h\u1ea1 l\u01b0u Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c. Ng\u00e0y nay, ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u1eabn c\u00f2n n\u1eb1m \u1edf \u0111\u00e2y. \u0110\u1ee9c cha Caspar \u0111\u00e3 mua nhi\u1ec1u \u0111\u1ea5t \u0111ai trong khu ph\u1ed1 n\u00e0y, ch\u00fang thu\u1ed9c v\u1ec1 c\u00e1c gia \u0111\u00ecnh ho\u00e0ng th\u00e2n v\u00e0 gi\u00e1p k\u1ec1 v\u1edbi nhau. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, ng\u00e0i \u0111\u00e3 l\u1eadp t\u00f2a gi\u00e1m m\u1ee5c, tr\u1ee5 s\u1edf qu\u1ea3n l\u00fd, Nh\u00e0 D\u1ee5c Anh (Sainte Enfance) v\u00e0 \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n chi\u1ebfm m\u1ed9t khu v\u01b0\u1eddn r\u1ed9ng l\u1edbn m\u00e0 ng\u00e0y x\u01b0a v\u1ed1n thu\u1ed9c v\u1ec1 tr\u01b0\u1edfng n\u1eef c\u1ee7a vua Minh M\u1ea1ng, nh\u01b0 c\u00e2u v\u0103n kh\u1eafc \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y tr\u00ean c\u1ed5ng v\u00e0o ch\u1ee9ng th\u1ef1c<a title=\"\" href=\"#_ftn7\">[7]<\/a>.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0110\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t t\u1ea1i Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c ng\u00e0y 04.11.1882, ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u00e3 \u1edf \u0111\u00f3 6 n\u0103m. \u0110\u00e3 c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u n\u1ed7 l\u1ef1c v\u00e0 hy sinh, tuy nhi\u00ean k\u1ebft qu\u1ea3 th\u00ec ngh\u00e8o n\u00e0n\u00a0: ch\u1ec9 c\u00f3 6 ch\u1ee7ng sinh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e2ng l\u00ean h\u00e0ng linh m\u1ee5c v\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f2n ch\u1eebng 10 ng\u01b0\u1eddi \u1edf ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. Nh\u1ea5t l\u00e0, to\u00e0n t\u00f2a nh\u00e0 ph\u1ea3i nh\u1edd \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed9 s\u00e2u n\u1ec1n m\u00f3ng c\u1ee7a n\u00f3 m\u00e0 v\u1eefng ch\u1eafc\u00a0: 6 n\u0103m th\u1eed th\u00e1ch v\u00e0 kh\u00f3 kh\u0103n \u0111\u1ee7 lo\u1ea1i n\u00e0y ch\u1eafc ch\u1eafn n\u1eb1m trong ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee7a Thi\u00ean Ch\u00faa \u0111\u1ec3 c\u1ee7ng c\u1ed1 t\u00f2a nh\u00e0 m\u1edbi tr\u00ean nh\u1eefng n\u1ec1n t\u1ea3ng v\u1eefng ch\u1eafc.<\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">\n<p>\u1ede Ph\u00fa Xu\u00e2n, ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 h\u01b0\u1edbng d\u1eabn tr\u1ef1c ti\u1ebfp c\u1ee7a \u0110\u1ee9c cha Caspar, m\u00e0 n\u01a1i \u1edf c\u1ee7a ng\u00e0i l\u00e0 g\u1ea7n b\u00ean. Ch\u00ednh \u0110\u1ee9c Cha \u0111\u00e3 gi\u1ea3ng d\u1ea1y \u1edf \u0111\u00e2y, \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ee3 gi\u00fap v\u00e0, n\u1ebfu c\u1ea7n, \u0111\u01b0\u1ee3c thay th\u1ebf b\u1edfi cha Chaiget<a title=\"\" href=\"#_ftn8\">[8]<\/a>, th\u01b0 k\u00fd c\u1ee7a ng\u00e0i. \u0110\u00e2y ch\u1ec9 l\u00e0 t\u1ea1m quy\u1ec1n trong th\u1eddi gian ng\u1eafn\u00a0: tuy nhi\u00ean n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u00e9o d\u00e0i \u0111\u1ebfn n\u0103m 1891. V\u00e0o th\u1eddi gian n\u00e0y, cha Girard<a title=\"\" href=\"#_ftn9\">[9]<\/a>, b\u1ec1 tr\u00ean ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, c\u00f9ng v\u1edbi cha Ruel<a title=\"\" href=\"#_ftn10\">[10]<\/a>, nguy\u00ean th\u1eeba ai \u1edf Canton, l\u00e0m c\u1ed9ng t\u00e1c vi\u00ean. V\u00e0o th\u00e1ng Ch\u00edn n\u0103m 1893, cha Girard tr\u1edf l\u1ea1i ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n An Ninh (n\u01a1i ng\u00e0i s\u1ebd kh\u00f4ng r\u1eddi \u0111i n\u1eefa cho \u0111\u1ebfn l\u00fac qua \u0111\u1eddi v\u00e0o th\u00e1ng Hai n\u0103m 1924) v\u00e0 cha Renauld l\u1ea5y l\u1ea1i vi\u1ec7c \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u1edf Ph\u00fa Xu\u00e2n.<\/p>\n<p>Ng\u00e0i \u0111\u00e3 r\u1eddi b\u1ecf nhi\u1ec7m v\u1ee5 n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c 5 n\u0103m. Trong su\u1ed1t kho\u1ea3ng th\u1eddi gian n\u00e0y, 4 t\u00e2n linh m\u1ee5c \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5n phong. Khi \u0111\u1ebfn Ph\u00fa Xu\u00e2n ng\u00e0y 15.09.1893, ng\u00e0i \u0111\u00e3 nh\u1eadn th\u1ea5y \u1edf \u0111\u00f3 m\u1ed9t \u00ab <em>pusillus grex<\/em>\u00a0\u00bb (\u00ab\u00a0m\u1ed9t \u0111o\u00e0n chi\u00ean nh\u1ecf\u00a0\u00bb), t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1edbi \u0111o\u00e0n chi\u00ean m\u00e0 ng\u00e0i \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u1ec3 l\u1ea1i khi r\u1eddi Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c. Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n g\u1ed3m c\u00f3 13 ch\u1ee7ng sinh, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 ba ch\u1ee7ng sinh c\u00f3 \u00ab\u00a0ch\u1ee9c th\u00e1nh\u00a0\u00bb v\u00e0 t\u00e1m ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0 gi\u00e1o d\u00e2n. Vi\u1ec7c phong ch\u1ee9c cho hai linh m\u1ee5c ng\u00e0y 24.04.1894 \u0111\u00e3 gi\u1ea3m con s\u1ed1 c\u00f2n 11\u00a0; nh\u01b0ng v\u1edbi 9 ng\u01b0\u1eddi nh\u1eadp h\u1ecdc ng\u00e0y 15\/9 ti\u1ebfp \u0111\u00f3, \u0111\u00e3 n\u00e2ng con s\u1ed1 l\u00ean 20. Cha B\u1ec1 Tr\u00ean, v\u1ed1n v\u1eabn l\u1ebb loi m\u1ed9t m\u00ecnh trong v\u00f2ng m\u1ed9t n\u0103m, gi\u1edd \u0111\u00e2y nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap qu\u00fd gi\u00e1 t\u1eeb cha Cadi\u00e8re<a title=\"\" href=\"#_ftn11\">[11]<\/a> ng\u00e0y 04.10.1894. Sau m\u1ed9t n\u0103m, ng\u00e0y 27.09.1895, cha Cadi\u00e8re \u0111\u01b0\u1ee3c cha Chapuis<a title=\"\" href=\"#_ftn12\">[12]<\/a> thay th\u1ebf. Cha Chapuis c\u0169ng ch\u1ec9 \u1edf l\u1ea1i ch\u1eebng 18 th\u00e1ng. Nh\u1eefng nhu c\u1ea7u c\u1ea5p b\u00e1ch c\u1ee7a c\u00f4ng cu\u1ed9c truy\u1ec1n gi\u00e1o gi\u1ea3i th\u00edch cho nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i li\u00ean t\u1ee5c n\u00e0y, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 kh\u00f4ng t\u00e1c h\u1ea1i \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c h\u1ecdc h\u00e0nh v\u00e0 s\u1ef1 v\u1eadn h\u00e0nh \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. May thay t\u1eeb nay ho\u00e0n c\u1ea3nh s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean \u1ed5n \u0111\u1ecbnh h\u01a1n. Cha Mendiboure<a title=\"\" href=\"#_ftn13\">[13]<\/a> (ng\u00e0y nay l\u00e0 \u0110\u1ee9c Bernard, Ph\u00f3 Vi\u1ec7n V\u1ee5 \u0111an vi\u1ec7n Ph\u01b0\u1edbc S\u01a1n) k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Chapuis ng\u00e0y 20.10.1897 v\u00e0 ti\u1ebfp t\u1ee5c s\u1ed1ng \u1edf ch\u1ee7ng vi\u1ec7n g\u1ea7n 20 n\u0103m v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch l\u00e0 gi\u00e1o s\u01b0 T\u00edn l\u00fd v\u00e0 Th\u00e1nh Kinh. Cha Renauld qua \u0111\u1eddi ng\u00e0y 11.03.1898. Trong nhi\u1ec7m k\u1ef3 b\u1ec1\u00a0 tr\u00ean th\u1ee9 hai c\u1ee7a m\u00ecnh, cha \u0111\u01b0\u1ee3c an \u1ee7i khi th\u1ea5y 12 ch\u1ee7ng sinh \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e2ng l\u00ean h\u00e0ng linh m\u1ee5c.<\/p>\n<p><strong>III. T\u1eeb c\u1ea3i c\u00e1ch ch\u1ee7ng vi\u1ec7n do cha Izarn cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay (1898-1933).<\/strong><\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Renauld l\u00e0 cha Izarn<a title=\"\" href=\"#_ftn14\">[14]<\/a>, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m ng\u00e0y 29.04.1898 v\u00e0 nh\u1eadn tr\u00e1ch v\u1ee5 ng\u00e0y 29.05. Cha t\u00e2n B\u1ec1 tr\u00ean, v\u1eabn c\u00f2n tr\u1ebb v\u00e0 \u0111\u1ea7y h\u0103ng say, \u0111\u00e3 bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u1ec1 m\u1eb7t v\u1eadt ch\u1ea5t v\u00e0 mang l\u1ea1i cho n\u00f3 m\u1ed9t nhi\u1ec7t huy\u1ebft m\u1ea1nh m\u1ebd v\u1ec1 m\u1eb7t h\u1ecdc t\u1eadp. V\u00e0o n\u0103m 1899, ng\u00e0i x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 nguy\u1ec7n thanh l\u1ecbch v\u00e0, v\u00e0o n\u0103m 1904, m\u1ed9t ng\u00f4i nh\u00e0 khi\u00eam t\u1ed1n c\u00f3 t\u1ea7ng d\u00e0nh cho c\u00e1c gi\u00e1o s\u01b0. Ng\u00e0y nay, hai t\u00f2a nh\u00e0 n\u00e0y v\u1eabn c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i. V\u00ec con s\u1ed1 c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u0111\u00e3 gia t\u0103ng, n\u00ean c\u00e1c t\u00f2a nh\u00e0 v\u1edbi d\u00e1ng v\u1ebb xu\u1ed1ng c\u1ea5p n\u01a1i c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u1edf, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edf r\u1ed9ng th\u00eam v\u00e0 tr\u00f9ng tu, v\u00e0 m\u1ed7i ch\u1ee7ng sinh c\u00f3 m\u1ed9t ph\u00f2ng ri\u00eang\u00a0: cho \u0111\u1ebfn l\u00fac \u0111\u00f3 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u0111\u1ec1u \u1edf chung trong nh\u00e0 ng\u1ee7. V\u00e0o n\u0103m 1899, cha Izarn cho chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn Ph\u00fa Xu\u00e2n m\u00f4n tri\u1ebft h\u1ecdc, m\u00e0 cho \u0111\u1ebfn l\u00fac \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ea1y \u1edf ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. Do \u0111\u00f3, \u0111\u1ed9 d\u00e0i c\u1ee7a th\u1eddi gian h\u1ecdc t\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecbnh th\u00e0nh 6 n\u0103m (2 n\u0103m tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 4 n\u0103m th\u1ea7n h\u1ecdc) v\u00e0 con s\u1ed1 c\u00e1c gi\u00e1o s\u01b0, v\u1ed1n ch\u01b0a bao gi\u1edd v\u01b0\u1ee3t qu\u00e1 2, b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e3 l\u00e0 3 ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean n\u1eafm gi\u1eef ch\u1ee9c gi\u00e1o s\u01b0 m\u1edbi n\u00e0y l\u00e0 cha Chabanon, v\u00e0o th\u00e1ng Ch\u00edn n\u0103m 1899 (ng\u00e0y nay l\u00e0 \u0110\u1ee9c cha Chabanon<a title=\"\" href=\"#_ftn15\">[15]<\/a>, Gi\u00e1m m\u1ee5c gi\u00e1o ph\u1eadn Hu\u1ebf). L\u00fac \u0111\u00f3 vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1eadp nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ef1 th\u00fac \u0111\u1ea9y m\u1edbi, m\u1ed9t v\u00e0i quy lu\u1eadt k\u1ef7 lu\u1eadt\/m\u00f4n h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh l\u1ea1i \u0111\u00fang l\u00fac, b\u00ecnh ca v\u00e0 c\u00e1c nghi th\u1ee9c ph\u1ee5ng v\u1ee5 \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ec3u d\u01b0\u01a1ng cao \u0111\u1ed9. T\u1eaft m\u1ed9t l\u1eddi, \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Hu\u1ebf nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ef1 t\u1ed5 ch\u1ee9c ho\u00e0n to\u00e0n gi\u1ed1ng v\u1edbi s\u1ef1 t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u1edf Ph\u00e1p, tr\u1eeb m\u1ed9t v\u00e0i chi ti\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f2i h\u1ecfi b\u1edfi m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng. \u0110\u00f3 l\u00e0\u00a0 c\u00f4ng tr\u00ecnh s\u00e2u xa v\u00e0 b\u1ec1n v\u1eefng m\u00e0 cha Izarn \u0111\u00e3 v\u1ea1ch ra \u1edf Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Ph\u00fa Xu\u00e2n.<\/p>\n<p>\u0110\u1ed3ng th\u1eddi cha Girard, \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ee3 gi\u00fap b\u1edfi c\u00e1c c\u1ed9ng t\u00e1c vi\u00ean t\u1ed1t b\u1ee5ng, \u0111\u00e3 mang l\u1ea1i s\u1ee9c s\u1ed1ng m\u1edbi cho ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. Cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n n\u00e0y, li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi nhi\u1ec7t huy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c mang l\u1ea1i \u1edf ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, \u0111\u00e3 nhanh ch\u00f3ng mang l\u1ea1i nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 t\u1ed1t \u0111\u1eb9p nh\u1ea5t: t\u1eeb n\u0103m 1881, n\u0103m th\u00e0nh l\u1eadp \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, \u0111\u1ebfn n\u0103m 1898, ng\u00e0y m\u1ea5t c\u1ee7a Cha Renauld, trong kho\u1ea3ng th\u1eddi gian 16 n\u0103m, 24 linh m\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c, t\u1ee9c l\u00e0 c\u1ee9 2 n\u0103m c\u00f3 3 linh m\u1ee5c; t\u1eeb n\u0103m 1898, Cha Izarn \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m, \u0111\u1ebfn n\u0103m 1932, ng\u00e0y truy\u1ec1n ch\u1ee9c cu\u1ed1i c\u00f9ng, trong v\u00f2ng 34 n\u0103m, c\u00f3 104 linh m\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c, t\u1ee9c l\u00e0 c\u1ee9 6 linh m\u1ee5c trong 2 n\u0103m\u00a0: g\u1ea5p \u0111\u00f4i.<\/p>\n<p>Cha Izarn \u0111\u00e3 nh\u1eadn 11 ch\u1ee7ng sinh khi ng\u00e0i \u0111\u1ebfn v\u00e0o th\u00e1ng 5 n\u0103m 1898; 10 ch\u1ee7ng sinh \u0111\u1ebfn t\u1eeb ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00eam v\u00e0o trong ng\u00e0y nh\u1eadp h\u1ecdc \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 9, v\u00e0 th\u00eam 19 ch\u1ee7ng sinh trong n\u0103m ti\u1ebfp theo (th\u00e1ng 9 n\u0103m 1899): \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u1ea7n nh\u1eadn h\u1ed3 s\u01a1 nh\u1eadp h\u1ecdc nhi\u1ec1u nh\u1ea5t \u0111\u1ebfn nay. Cha Mendiboure \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t l\u00e0m cha s\u1edf m\u1ed9t gi\u00e1o x\u1ee9 t\u1eeb n\u0103m 1903 \u0111\u1ebfn 1906; cha Lemasle<a title=\"\" href=\"#_ftn16\">[16]<\/a> l\u00ean k\u1ebf nhi\u1ec7m ng\u00e0i \u1edf Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n; cha Delvaux<a title=\"\" href=\"#_ftn17\">[17]<\/a> k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Chabanon n\u0103m 1905, v\u00e0 sau m\u1ed9t n\u0103m th\u00ec nh\u01b0\u1eddng l\u1ea1i cho cha Mendiboure, v\u1ed1n l\u1ea5y l\u1ea1i ch\u1ee9c gi\u00e1o s\u01b0 T\u00edn l\u00fd v\u00e0 Th\u00e1nh Kinh.<\/p>\n<p>Th\u00e1ng 8 n\u0103m 1908, cha Barth\u00e9lemy \u0111\u1ea3m nh\u1eadn v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n hi\u1ec7n \u0111ang b\u1ecb \u0111\u1ec3 tr\u1ed1ng t\u1eeb cha Izarn. \u0110\u1ebfn l\u01b0\u1ee3t m\u00ecnh, cha Lemasle r\u1eddi b\u1ecf Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0o \u0111\u1ea7u n\u0103m 1911 \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea3m nh\u1eadn ch\u1ee9c v\u1ee5 qu\u1ea3n h\u1ea1t; v\u00ec v\u1eady, cha Desportes<a title=\"\" href=\"#_ftn18\">[18]<\/a>, m\u1edbi \u0111\u1ebfn t\u1eeb Ph\u00e1p, \u00a0t\u1ea1m gi\u1eef quy\u1ec1n trong m\u1ed9t v\u00e0i th\u00e1ng, cho \u0111\u1ebfn khi cha Roux<a title=\"\" href=\"#_ftn19\">[19]<\/a> \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m v\u00e0o th\u00e1ng 8 n\u0103m 1911. N\u0103m 1914, \u0110\u1ee9c Cha Allys, \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a, d\u1ef1a tr\u00ean \u00fd ki\u1ebfn c\u1ee7a c\u00e1c cha trong ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, \u0111\u00e3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c k\u00e9o d\u00e0i th\u00eam m\u1ed9t n\u0103m \u0111\u1ec3 cho ph\u00e9p vi\u1ec7c \u0111\u00e0o t\u1ea1o v\u1ec1 c\u00e1c m\u00f4n khoa h\u1ecdc th\u1ec3 ch\u1ea5t v\u00e0 t\u1ef1 nhi\u00ean. T\u1eeb nay ba n\u0103m s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00e0nh cho vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c m\u00f4n khoa h\u1ecdc, v\u00e0 b\u1ed1n n\u0103m nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, d\u00e0nh \u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u th\u1ea7n h\u1ecdc; kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 c\u00e1c ng\u00e0nh h\u1ecdc kh\u00e1c.<\/p>\n<p>Cha Barth\u00e9lemy m\u1ea5t v\u00e0o th\u00e1ng 5 n\u0103m 1918, Cha Chabanon \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n ng\u00e0y 16 th\u00e1ng 8 sau \u0111\u00f3. N\u0103m 1920, cha Mendiboure gia nh\u1eadp tu vi\u1ec7n Ph\u01b0\u1edbc S\u01a1n v\u1eeba m\u1edbi th\u00e0nh l\u1eadp v\u00e0 cha M\u1ec9<a title=\"\" href=\"#_ftn20\">[20]<\/a> thay th\u1ebf ng\u00e0i. Th\u00e1ng 9 n\u0103m 1924, cha Boillot<a title=\"\" href=\"#_ftn21\">[21]<\/a>, k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Roux, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t l\u00e0m gi\u00e1m \u0111\u1ed1c ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n; v\u1ea3 l\u1ea1i,\u00a0t\u1eeb hai n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 ng\u00e0i \u0111\u00e3 thay th\u1ebf cha Roux trong c\u01b0\u01a1ng v\u1ecb t\u1ea1m quy\u1ec1n. N\u0103m 1927, cha Viry<a title=\"\" href=\"#_ftn22\">[22]<\/a> k\u1ebf nhi\u1ec7m cha Boillot. Cha Chabanon \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ee5 phong gi\u00e1m m\u1ee5c n\u0103m 1930, v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch gi\u00e1m m\u1ee5c ph\u00f3 cho \u0110\u1ee9c cha Allys: ng\u00e0i v\u1eabn gi\u1eef tr\u00e1ch nhi\u1ec7m b\u1ec1 tr\u00ean c\u1ee7a ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. N\u0103m sau, \u0110\u1ee9c cha Allys t\u1eeb ch\u1ee9c v\u00e0 \u0110\u1ee9c cha Chabanon nh\u1eadn tr\u00e1ch nhi\u1ec7m \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh vi\u1ec7c truy\u1ec1n gi\u00e1o, cha Roux \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t l\u00e0m gi\u00e1m \u0111\u1ed1c ng\u00e0y 23 th\u00e1ng 9 n\u0103m 1931, v\u1edbi c\u00e1c cha c\u1ed9ng t\u00e1c l\u00e0 cha Viry v\u00e0 cha Th\u1ee5c<a title=\"\" href=\"#_ftn23\">[23]<\/a>; cha Th\u1ee5c thay cha M\u1ec9. Vi\u1ec7c li\u1ec7t k\u00ea h\u01a1i kh\u00f4 khan n\u00e0y v\u1ec1 nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i nh\u00e2n s\u1ef1 gi\u1ea3ng d\u1ea1y d\u1eabn ch\u00fang ta \u0111\u1ebfn v\u1edbi n\u0103m h\u1ecdc \u0111ang di\u1ec5n ra (th\u00e1ng 5 n\u0103m 1933).<\/p>\n<p><strong>IV. Nh\u1eefng s\u1ed1 li\u1ec7u th\u1ed1ng k\u00ea v\u00e0 c\u00f4ng vi\u1ec7c sau c\u00f9ng (1932-1933).<\/strong><\/p>\n<p>Cho d\u00f9 l\u00e0 th\u00fa v\u1ecb trong khi t\u00ecm hi\u1ec3u nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n kh\u00e1c nhau li\u00ean ti\u1ebfp di\u1ec5n ra trong Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, th\u1ebf nh\u01b0ng ch\u1eafc ch\u1eafn c\u1ea7n ph\u1ea3i tr\u00ecnh b\u00e0y \u1edf \u0111\u00e2y nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c trong v\u00f2ng 50 n\u0103m t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u00f3. Sau \u0111\u00e2y l\u00e0 s\u1ed1 c\u00e1c linh m\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c t\u1eeb khi Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp:<\/p>\n<p>1. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean ng\u1eafn ng\u1ee7i c\u1ee7a cha Allys, 1881-1882\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>2 linh m\u1ee5c<\/strong><\/p>\n<p>2. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a cha Renauld, 1882-1888\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>6<\/strong><\/p>\n<p>3. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean c\u1ee7a \u0110\u1ee9c cha Caspar v\u00e0 cha Girard, 1888-1893\u00a0 <strong>4<\/strong><\/p>\n<p>4. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean l\u1ea7n th\u1ee9 2 c\u1ee7a cha Renauld, 1893-1898\u00a0 <strong>12<\/strong><\/p>\n<p>5. D\u01b0\u1edbi th\u1eddi b\u1ec1 tr\u00ean c\u1ee7a cha Izarn, 1898-1908\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>28<\/strong><\/p>\n<p>6. c\u1ee7a cha Barth\u00e9lemy, 1908-1918\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>33<\/strong><\/p>\n<p>7. c\u1ee7a cha Chabanon, 1918-1931\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>35<\/strong><\/p>\n<p>8. c\u1ee7a cha Roux, t\u1eeb n\u0103m 1931\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <strong>8<\/strong><\/p>\n<p>&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;-<\/p>\n<p>T\u1ed5ng c\u1ed9ng: 128 linh m\u1ee5c<\/p>\n<p>t\u1ee9c l\u00e0, trung b\u00ecnh c\u1ee9 hai n\u0103m th\u00ec c\u00f3 5 linh m\u1ee5c. Nh\u01b0ng ch\u00fang ta \u0111\u00e3 n\u00f3i t\u1eeb tr\u00ean r\u1eb1ng, \u0111\u1ed1i v\u1edbi 16 n\u0103m \u0111\u1ea7u ti\u00ean, trung b\u00ecnh c\u1ee9 2 n\u0103m th\u00ec ch\u1ec9 c\u00f3 3 linh m\u1ee5c, trong khi \u0111\u00f3, trong 34 n\u0103m sau, s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng trung b\u00ecnh t\u0103ng l\u00ean 6 linh m\u1ee5c c\u1ee9 m\u1ed7i 2 n\u0103m.<\/p>\n<p>M\u1ed9t th\u1ed1ng k\u00ea kh\u00e1c c\u0169ng \u0111\u00e1ng quan t\u00e2m \u0111\u00f3 l\u00e0 v\u1ec1 t\u1ec9 l\u1ec7 gi\u1eefa s\u1ed1 sinh vi\u00ean v\u00e0o \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0 s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c linh m\u1ee5c. Th\u1eadt \u0111\u00e1ng ti\u1ebfc, trong nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u ti\u00ean, c\u00e1c h\u1ed3 s\u01a1 b\u1ecb thi\u1ebfu h\u1ee5t qu\u00e1 nhi\u1ec1u \u0111\u1ec3 ch\u00fang t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ednh to\u00e1n. Ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ed1ng k\u00ea trong v\u00f2ng 30 n\u0103m sau, th\u1eddi gian tr\u1ea3i d\u00e0i t\u1eeb n\u0103m 1894 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1925: th\u1eddi gian sau c\u00f9ng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ednh t\u1eeb khi nh\u1eadp \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n c\u1ee7a c\u00e1c ch\u1ee7ng sinh \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c linh m\u1ee5c m\u1edbi \u0111\u00e2y. \u0110\u00e2y \u0111\u00fang l\u00e0 th\u1eddi k\u1ef3 ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ea7y \u00edch l\u1ee3i c\u1ee7a cha Izarn. T\u1eeb n\u0103m 1894 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1925, c\u00f3 150 sinh vi\u00ean nh\u1eadp \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n. Trong s\u1ed1 n\u00e0y c\u00f3 104 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ee5 phong linh m\u1ee5c, 7 ng\u01b0\u1eddi qua \u0111\u1eddi trong l\u00fac c\u00f2n \u1edf ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0 39 ng\u01b0\u1eddi tr\u1edf v\u1ec1 s\u1ed1ng \u1edf \u0111\u1eddi. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi sau c\u00f9ng n\u00e0y \u0111a s\u1ed1 \u0111\u1ec1u c\u00f3 ho\u1eb7c \u0111\u00e3 c\u00f3 (v\u00ec c\u00f3 ch\u1eebng 12 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 qua \u0111\u1eddi) \u0111\u1ecba v\u1ecb kha kh\u00e1 ho\u1eb7c l\u00e0 trong th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1i v\u00e0 c\u00f4ng nghi\u1ec7p, ho\u1eb7c l\u00e0 trong c\u00e1c c\u01a1 quan c\u00f4ng quy\u1ec1n (c\u00e1c c\u01a1 quan d\u00e2n s\u1ef1, quan ch\u1ee9c, b\u01b0u \u0111i\u1ec7n, thu\u1ebf quan, v.v.). T\u1ea5t c\u1ea3 v\u1eabn l\u00e0 nh\u1eefng t\u00edn h\u1eefu t\u1ed1t, m\u1ed9t v\u00e0i ng\u01b0\u1eddi mang l\u1ea1i cho \u0111\u1ea1o gi\u00e1o nh\u1eefng s\u1ef1 ph\u1ee5c v\u1ee5 r\u1ea5t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1nh gi\u00e1 cao: h\u1ecd \u0111\u00e3 l\u00e0m r\u1ea1ng danh cho ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, n\u01a1i m\u00e0 h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ee5 hu\u1ea5n.<\/p>\n<p>Hai m\u01b0\u01a1i m\u1ed1t ch\u1ee7ng sinh, v\u00e0o ch\u1ee7ng vi\u1ec7n trong v\u00f2ng 6 n\u0103m cu\u1ed1i, theo h\u1ecdc kh\u00f3a \u0111\u00e0o t\u1ea1o gi\u00e1o s\u0129; trong s\u1ed1 \u0111\u00f3, c\u00f3 3 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u00ab\u00a0ch\u1ee9c th\u00e1nh\u00a0\u00bb; trong d\u1ecbp truy\u1ec1n ch\u1ee9c v\u00e0o th\u00e1ng S\u00e1u s\u1eafp \u0111\u1ebfn, 2 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c s\u1ebd l\u00e3nh ch\u1ee9c ph\u1ee5 ph\u00f3 t\u1ebf. T\u1eeb kho\u1ea3ng m\u01b0\u1eddi n\u0103m nay, 4 ch\u1ee7ng sinh \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eedi \u0111i R\u00f4ma \u0111\u1ec3 ho\u00e0n th\u00e0nh vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1eadp t\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng Truy\u1ec1n gi\u00e1o: hai ng\u01b0\u1eddi sau khi \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n ch\u1ee9c linh m\u1ee5c \u0111\u00e3 tr\u1edf v\u1ec1 v\u1edbi nh\u1eefng b\u1eb1ng c\u1ea5p kh\u00e1c nhau v\u1ec1 c\u00e1c khoa h\u1ecdc c\u1ee7a Gi\u00e1o H\u1ed9i; 2 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c v\u1eabn c\u00f2n \u1edf R\u00f4ma.<\/p>\n<p>\u0110\u1ed1i v\u1edbi vi\u1ec7c \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh n\u1ed9i b\u1ed9 ch\u1ee7ng vi\u1ec7n (vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1eadp v\u00e0 quy lu\u1eadt), hai v\u1ecb b\u1ec1 tr\u00ean sau c\u00f9ng h\u1ea7u nh\u01b0 ti\u1ebfp t\u1ee5c duy tr\u00ec \u0111\u01b0\u1eddng l\u1ed1i m\u00e0 c\u00e1c v\u1ecb ti\u1ec1n nhi\u1ec7m, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 cha Izarn, \u0111\u00e3 kh\u00f4n ngoan thi\u1ebft l\u1eadp. Th\u1ebf nh\u01b0ng m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00f2a nh\u00e0, nh\u1edd v\u00e0o ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng v\u00e0 t\u00e0i n\u0103ng c\u1ee7a cha Izarn m\u00e0 c\u00f3, \u0111\u00e3 ph\u1ea3i ch\u1ecbu s\u1ef1 kh\u1eafc nghi\u1ec7t c\u1ee7a th\u1eddi ti\u1ebft, nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u00e0 nguy\u1ec7n, nh\u01b0 ch\u00fang ta bi\u1ebft, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t th\u1ea5y r\u00f5 \u1edf \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y. C\u00e1ch \u0111\u00e2y \u0111\u1ed9 10 n\u0103m, cha Chabanon \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n nh\u1eefng tu b\u1ed5 quan tr\u1ecdng v\u00e0 cho x\u00e2y nhi\u1ec1u ph\u00f2ng ch\u00e1i m\u1edbi. Tuy nhi\u00ean v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ee7: c\u1ea7n c\u00f3 nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh x\u00e2y d\u1ef1ng kh\u00e1c, nh\u1eefng vi\u1ec7c b\u1ed1 tr\u00ed s\u1eafp x\u1ebfp l\u00e0 r\u1ea5t c\u1ea7n k\u00edp, nh\u1eefng cu\u1ed9c tr\u00f9ng tu l\u00e0 c\u1ea5p b\u00e1ch. V\u00ec thi\u1ebfu ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n, n\u00ean c\u00f4ng vi\u1ec7c lu\u00f4n b\u1ecb tr\u00ec ho\u00e3n. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n v\u00e0o n\u0103m 1933, nh\u1edd v\u00e0o ngu\u1ed3n tr\u1ee3 c\u1ea5p c\u1ee7a H\u1ed9i Th\u00e1nh T\u00f4ng \u0110\u1ed3 Ph\u00ear\u00f4 c\u1ee7a T\u00f2a Th\u00e1nh, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t nh\u1edd v\u00e0o s\u1ef1 qu\u1ea3ng \u0111\u1ea1i c\u1ee7a gi\u00e1o ph\u1eadn Fribourg \u1edf Th\u1ee5y S\u0129. Nh\u1eefng cu\u1ed9c s\u1eeda ch\u1eefa v\u00e0 tr\u00f9ng tu mang m\u1ed9t t\u1ea7m r\u1ed9ng l\u1edbn \u0111\u1ebfn n\u1ed7i \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i ho\u00e0n to\u00e0n c\u0103n nh\u00e0: c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i g\u1ea7n nh\u01b0 l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n m\u1edbi. Nh\u1eefng t\u00f2a nh\u00e0 ki\u00ean c\u1ed1, \u0111\u1eb9p m\u1eaft, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e0i tr\u00ed c\u00e1ch ti\u1ec7n l\u1ee3i v\u00e0 d\u1ec5 ch\u1ecbu m\u00e0 v\u1eabn kh\u00f4ng \u0111\u00e1nh m\u1ea5t n\u00e9t m\u1ed9c m\u1ea1c \u0111\u01a1n s\u01a1 th\u00edch h\u1ee3p v\u1edbi n\u00f3.<\/p>\n<p>Theo mong mu\u1ed1n c\u1ee7a c\u00e1c \u00e2n nh\u00e2n, sau khi tr\u00f9ng tu, \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n Hu\u1ebf \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t d\u01b0\u1edbi s\u1ef1 b\u1ea3o tr\u1ee3 c\u1ee7a th\u00e1nh Ph\u00ear\u00f4 Canisi\u00f4. S\u1ef1 che ch\u1edf v\u00e0 nh\u1eefng g\u01b0\u01a1ng s\u00e1ng n\u01a1i v\u1ecb t\u00f4ng \u0111\u1ed3 c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c v\u00e0 Th\u1ee5y S\u0129 s\u1ebd gi\u00fap cho Ch\u1ee7ng vi\u1ec7n lu\u00f4n l\u00e0 v\u01b0\u1eddn \u01b0\u01a1m ng\u00e0y c\u00e0ng tr\u1ed5 sinh nhi\u1ec1u v\u1ecb t\u01b0 t\u1ebf\u00a0 \u0111\u1ee9c h\u1ea1nh v\u00e0 c\u00f3 h\u1ecdc th\u1ee9c, nhi\u1ec1u v\u1ecb linh m\u1ee5c th\u00e1nh thi\u1ec7n v\u00e0 nhi\u1ec1u t\u00f4ng \u0111\u1ed3 h\u0103ng say ph\u1ee5c v\u1ee5 Thi\u00ean Ch\u00faa v\u00e0 c\u00e1c linh h\u1ed3n.<\/p>\n<p><em>J. B. Roux,<\/em><\/p>\n<p><em>Th\u1eeba sai t\u1ea1i Hu\u1ebf<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\">B\u1ea3n d\u1ecbch c\u1ee7a T\u00fd Linh, Tr\u1ea7n Ng\u1ecdc Thao, Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Phong.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ngu\u1ed3n \u1ea3nh\u00a0: Kho l\u01b0u tr\u1eef c\u1ee7a H\u1ed9i Th\u1eeba Sai Paris.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">ngg_shortcode_0_placeholder<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nguy\u00ean b\u1ea3n ti\u1ebfng Ph\u00e1p\u00a0(ngu\u1ed3n\u00a0: http:\/\/eglasie.mepasie.org\/):<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Historique du Grand S\u00e9minaire de Hu\u00e9 (Annam)<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>I. Fondation A Kim-Long et \u00e0 Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c (1881-1888).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le grand s\u00e9minaire de Hu\u00e9 date seulement d\u2019une cinquantaine dann\u00e9es (1). Avant sa fondation, les candidats au sacerdoce \u00e9taient envoy\u00e9s au Coll\u00e8ge G\u00e9n\u00e9ral des Missions-\u00c9trang\u00e8res, \u00e9tabli successivement en divers lieux et finalement \u00e0 Penang. Ils y recevaient la formation eccl\u00e9siastique et, leurs \u00e9tudes th\u00e9ologiques termin\u00e9es, ils revenaient dans leur mission pour y \u00eatre promus aux saints Ordres. Il en \u00e9tait ainsi depuis Mgr Lambert de la Motte, premier Vicaire Apostolique de la Cochinchine, dans la seconde moiti\u00e9 du XVIIe si\u00e8cle. Quand, en 1850, la mission de Hu\u00e9 (appel\u00e9e alors Cochinchine Septentrionale) fut \u00e9rig\u00e9e en Vicariat Apostolique distinct, on continua pendant trente ans encore \u00e0 n\u2019avoir d\u2019autre grand s\u00e9minaire que celui de Penang. Pas plus que dans les deux si\u00e8cles pr\u00e9c\u00e9dents il n\u2019\u00e9tait possible ou prudent de fonder un grand s\u00e9minaire, car la pers\u00e9cution \u00e9tait alors toujours ou active ou mena\u00e7ante. D\u2019ailleurs, si rigoureusement parlant on e\u00fbt pu en \u00e9tablir un, il n\u2019\u00e9tait pas absolument n\u00e9cessaire, le Coll\u00e8ge G\u00e9n\u00e9ral \u00e9tant suffisant pour l\u2019\u00e9poque.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Succ\u00e9dant \u00e0 NN. SS. Pellerin, Sohier et Pontvianne, Mgr Caspar (2), jusqu\u2019alors missionnaire \u00e0 Saigon, arrivait \u00e0 Hu\u00e9 le 19 septembre 1880 et prenait la direction de la mission de la Cochinchine Septentrionale. A cette date les catholiques d\u2019Annam jouissaient d\u2019une paix relative depuis un petit nombre d\u2019ann\u00e9es. Il semblait qu\u2019on pouvait esp\u00e9rer son affermissement et sa stabilit\u00e9 ; on ne s\u2019attendait certes pas \u00e0 ce qu\u2019elle serait bient\u00f4t profond\u00e9ment troubl\u00e9e. Aussi le nouveau Pasteur crut-il le moment arriv\u00e9, pour donner un plus vigoureux essor \u00e0 la propagation de l\u2019Evangile, de doter sa Mission d\u2019un grand s\u00e9minaire particulier.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) Pour composer cet historique nous avons utilis\u00e9, outre les archives du s\u00e9minaire, une petite notice rest\u00e9e manuscrite, \u00e9crite en 1930 par Mgr Chabanon, alors sup\u00e9rieur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) Mgr Caspar Louis, du dioc\u00e8se de Strasbourg, n\u00e9 en 1841, venu en mission en 1865, vicaire apost. en 1880, d\u00e9missionnaire en 1907, mort en 1917.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Il y avait alors \u00e0 l\u2019\u00e9v\u00each\u00e9 de Kim-Long (aux portes de Hu\u00e9) et dans diff\u00e9rentes chr\u00e9tient\u00e9s quelques dizaines de s\u00e9minaristes, la plupart anciens \u00e9l\u00e8ves du Coll\u00e8ge G\u00e9n\u00e9ral de Penang, remplissant diverses charges, principalement celle de cat\u00e9chistes, en attendant leur \u00e9l\u00e9vation aux saints Ordres. Mgr Caspar confia au z\u00e8le du P. Allys (1) (aujourd\u2019hui Mgr Allys) de r\u00e9unir ceux qui \u00e9taient \u00e0 Kim-Long et de leur faire quelques cours, principalement d\u2019Ecriture Sainte, avec la collaboration du P. Barth\u00e9lemy (2). Ce fut un embryon de s\u00e9minaire. Ceci se passait dans les derniers mois de l\u2019ann\u00e9e 1881. Le 25 mars 1882, Mgr Caspar faisait sa premi\u00e8re ordination et deux s\u00e9minaristes recevaient la pr\u00eatrise.<\/p>\n<p>L\u2019\u0153uvre \u00e9bauch\u00e9e prend alors une forme pr\u00e9cise. Le 1er avril de cette ann\u00e9e 1882, le P. Renauld (3) succ\u00e8de au P. Allys comme sup\u00e9rieur du s\u00e9minaire et le P. Guillot (4) lui est adjoint \u00e0 la place du P. Barth\u00e9lemy. En m\u00eame temps Mgr Caspar charge le nouveau sup\u00e9rieur d\u2019installer le grand s\u00e9minaire \u00e0 Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c (au village de Tr\u01b0\u1eddng-An), sur la rive droite du fleuve H\u01b0\u01a1ng-Giang, presque en face de Kim-Long, qui est sur la rive oppos\u00e9e. La chr\u00e9tient\u00e9 de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c est situ\u00e9e \u00e0 un kilom\u00e8tre environ en amont de la citadelle de Hu\u00e9, mais pas sur la m\u00eame rive.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le P. Renauld ach\u00e8te un terrain sur le bord du fleuve, un peu en amont de l\u2019\u00e9glise paroissiale. Un grand chemin s\u00e9parait le jardin du s\u00e9minaire de celui de la chr\u00e9tient\u00e9. Le terrain achet\u00e9, l\u2019installation commence et se poursuit jusqu\u2019aux premiers jours de novembre. Le 4 novembre 1882 a lieu la premi\u00e8re rentr\u00e9e au s\u00e9minaire de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c, avec 42 \u00e9l\u00e8ves ; la plupart revenus de Penang, avaient termin\u00e9 leurs \u00e9tudes ; quelques-uns n\u2019avaient pas encore commenc\u00e9 leur th\u00e9ologie. Le terrain que l\u2019on s\u2019\u00e9tait procur\u00e9 pour le s\u00e9minaire \u00e9tait bas et mar\u00e9cageux, compos\u00e9 de parcelles de niveau in\u00e9gal. Pour l\u2019installation des maisons il avait fallu faire d\u2019importants travaux de terrassement et par cons\u00e9quent remuer une grande quantit\u00e9 de terre et de boue. Aussi deux mois ne s\u2019\u00e9taient pas \u00e9coul\u00e9s depuis l\u2019ouverture du nouveau s\u00e9minaire que les \u00e9l\u00e8ves \u00e9taient atteints d\u2019une maladie contagieuse appel\u00e9e b\u00e9rib\u00e9ri. Le 4 janvier 1883 on dut les licencier. Rappel\u00e9s le 17 f\u00e9vrier, ils furent repris par l\u2019\u00e9pid\u00e9mie, et le 24 mars on suspendit de nouveau les cours pour ne les rouvrir que le 15 mai.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) Mgr Allys Eug\u00e8ne Joseph, du dioc\u00e8se de Rennes, n\u00e9 en 1852, venu en mission en 1875, vicaire apost. en 1908, d\u00e9missionnaire en 1931.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) P. Barth\u00e9lemy Alfred, du dioc\u00e8se de Paris, n\u00e9 en 1852, provicaire en 1908, mort en 1918 apr\u00e8s 41 ans de mission.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(3) P. Renauld Jean Nicolas, du dioc\u00e8se de Metz, n\u00e9 en 1839, mort en 1898 apr\u00e8s 30 ans de mission.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(4) P. Guillot Pierre, du dioc\u00e8se de Chamb\u00e9ry, n\u00e9 en 1853, mort en 1921 apr\u00e8s 45 ans de mission.<\/p>\n<p>C\u2019\u00e9tait un d\u00e9but peu encourageant. L\u2019ann\u00e9e scolaire suivante (septembre 1883 \u00e0 septembre 1884) fut plus p\u00e9nible encore. De graves \u00e9v\u00e9nements politiques se produisent. Le roi T\u1ef1-\u0110\u1ee9c, dont les trente-six ans de r\u00e8gne ne furent qu\u2019une longue pers\u00e9cution contre la religion catholique, meurt le 19 juillet 1883. Les ann\u00e9es qui suivent sont une p\u00e9riode d\u2019anarchie. Les successeurs de T\u1ef1-\u0110\u1ee9c : les rois D\u1ee5c-\u0110\u1ee9c, Hi\u1ec7p-Ho\u00e0 et Ki\u1ebfn-Ph\u01b0\u1edbc p\u00e9rissent de mort violente, le premier apr\u00e8s trois jours de r\u00e8gne seulement, les deux autres apr\u00e8s quelques mois. Les vrais ma\u00eetres sont les deux R\u00e9gents T\u00f4n th\u1ea5t Thuy\u1ebft et Nguy\u1ec5n v\u0103n T\u01b0\u1eddng, hostiles \u00e0 la France et ennemis du christianisme. En 1884 ils placent le jeune H\u00e0m-Nghi sur le tr\u00f4ne. La paix ne r\u00e8gne pas non plus en dehors des murs de la capitale. Profitant de ces r\u00e9volutions de palais, des bandes arm\u00e9es parcourent le pays, assur\u00e9es de l\u2019impunit\u00e9. Elles sont d\u2019ailleurs pouss\u00e9es par des mandarins irrit\u00e9s de l\u2019intervention de la France venue pour venger les injures faites \u00e0 son drapeau. Dans le courant de d\u00e9cembre, les catholiques de Ch\u00e2u-M\u1edbi, N\u01b0\u1edbc-Ng\u1ecdt, Tru\u1ed3i et Bu\u1ed3ng-T\u1eb1m, chr\u00e9tient\u00e9s assez distantes de Hu\u00e9, sont massacr\u00e9s. Au s\u00e9minaire de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c, ma\u00eetres et \u00e9l\u00e8ves vivaient continuellement sur le qui-vive ; ils se virent bloqu\u00e9s \u00e0 plusieurs reprises. Les \u00e9tudes \u00e9tant impossibles, on permit aux \u00e9l\u00e8ves de rentrer dans leurs familles et on ne garda que les volontaires.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vers le milieu de janvier 1884 les troubles s\u2019apaisent et le 7 f\u00e9vrier les cours recommencent. Le 29 mars Mgr Caspar peut faire une ordination dans l\u2019\u00e9glise paroissiale de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c. Elle donne un pr\u00eatre et quatre diacres, qui seront promus au sacerdoce le 20 d\u00e9cembre de la m\u00eame ann\u00e9e. De f\u00e9vrier 1884 \u00e0 juillet 1885 le s\u00e9minaire suit une marche \u00e0 peu pr\u00e8s r\u00e9guli\u00e8re. Le P. Renauld et son d\u00e9vou\u00e9 collaborateur, le P. Guillot, tout en donnant tous leurs soins \u00e0 la formation morale et intellectuelle des s\u00e9minaristes, ne n\u00e9gligent point le c\u00f4t\u00e9 mat\u00e9riel. L\u2019installation avait \u00e9t\u00e9 h\u00e2tive, il fallait la compl\u00e9ter. Tout d\u2019abord le jardin du s\u00e9minaire est agrandi, gr\u00e2ce \u00e0 l\u2019achat de terrains voisins ; puis on l\u2019assainit en creusant des foss\u00e9s, en comblant des mares ; on entoure l\u2019\u00e9tablissement de fortes haies de bambous ; on construit de nouvelles maisons. Ce ne sont certes pas des palais que ces maisons : le toit est de chaume ; le parquet, de terre battue ; les murs, de treillis de bambous recouverts de chaux ; \u00e0 dire vrai, ce sont des hangars o\u00f9 l\u2019on est tout juste \u00e0 labri de la pluie et des rayons du soleil. A cette \u00e9poque on trouvait cela suffisant ; ce qu\u2019on souhaitait alors, ce n\u2019\u00e9tait pas le confortable des habitations, mais la tranquillit\u00e9 et la paix.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Depuis dix-huit mois le calme r\u00e9gnait et il semblait que ce serait d\u00e9sormais pour longtemps, quand un orage plus violent que jamais \u00e9clata sur l\u2019Eglise d\u2019Annam. Le 5 juillet 1885, \u00e0 une heure et demie du matin, Thuy\u1ebft attaque par surprise les troupes fran\u00e7aises dans la Concession fran\u00e7aise de Hu\u00e9. Il est vaincu ; la citadelle est prise ; mais lui-m\u00eame parvient \u00e0 s\u2019\u00e9chapper, emmenant le jeune roi H\u00e0m-Nghi avec une suite de quelques mandarins. C\u2019\u00e9tait le plan concert\u00e9 d\u2019avance en cas d\u2019insucc\u00e8s, le R\u00e9gent T\u01b0\u1eddng restant \u00e0 Hu\u00e9 pour n\u00e9gocier avec le repr\u00e9sentant de la France. Pendant ces jours de trouble le P. Renauld passant en sampan sur le fleuve est bless\u00e9 par une balle tir\u00e9e par erreur par un soldat fran\u00e7ais : il a la joue travers\u00e9e.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Les s\u00e9minaristes partis en vacances le 30 juin, cinq jours avant ces \u00e9v\u00e9nements, rentrent le premier septembre. Ils \u00e9taient 42 en 1882, ils ne sont plus aujourd\u2019hui que 23. Cinq ont \u00e9t\u00e9, il est vrai, ordonn\u00e9s pr\u00eatres dans le courant de 1884, mais cinq nouveaux sortis du petit s\u00e9minaire d\u2019An-ninh sont venus combler ce vide. C\u2019est donc un d\u00e9chet d\u2019environ 50%. Il est consid\u00e9rable, sans nul doute, mais on ne s\u2019en \u00e9tonnera point si l\u2019on consid\u00e8re qu\u2019avant d\u2019\u00eatre r\u00e9unis en communaut\u00e9 \u00e0 Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c ces jeunes gens avaient pour la plupart pass\u00e9 de longues ann\u00e9es dans le monde livr\u00e9s souvent \u00e0 eux-m\u00eames et expos\u00e9s aux p\u00e9rils de tout genre qui accompagnent les \u00e9poques troubl\u00e9es. La vie au s\u00e9minaire m\u00eame, par suite des maladies et de la guerre, avait \u00e9t\u00e9 si intermittente et si peu r\u00e9guli\u00e8re quelle n\u2019avait pu procurer aux candidats au sacerdoce cette atmosph\u00e8re de paix o\u00f9 dans l\u2019union \u00e0 Dieu m\u00fbrissent les vocations. Et nos s\u00e9minaristes n\u2019\u00e9taient pas encore \u00e0 la veille de jouir de ce bienfait inappr\u00e9ciable du s\u00e9minaire ! Rentr\u00e9s \u00e0 Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c le premier septembre 1885, ils \u00e9taient licenci\u00e9s le surlendemain \u00e0 cause d\u2019une \u00e9pid\u00e9mie de chol\u00e9ra. Ils ne devaient revenir que dans les premiers jours de mars 1886.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Nous arrivons en effet \u00e0 la phase la plus terrible de la pers\u00e9cution men\u00e9e depuis longtemps contre le catholicisme. Des ordres secrets d\u2019extermination g\u00e9n\u00e9rale des chr\u00e9tiens avaient \u00e9t\u00e9 donn\u00e9s d\u00e8s 1883 par Thuy\u1ebft et T\u01b0\u1eddng et avaient, comme nous l\u2019avons dit, re\u00e7u alors un commencement d\u2019ex\u00e9cution. Apr\u00e8s la prise de Hu\u00e9 en 1885 ils sont renouvel\u00e9s par une Ordonnance Royale dat\u00e9e du 11e jour de la 8e lune. Les lettr\u00e9s du pays (V\u0103n th\u00e2n), \u00e0 la t\u00eate des villages pa\u00efens, incendient les chr\u00e9tient\u00e9s et massacrent tous les chr\u00e9tiens. Dans tout l\u2019Annam le sang coule \u00e0 torrents ; dans la mission de Qui-Nh\u01a1n, vingt-quatre mille victimes en quelques jours ; dans la mission de Hu\u00e9, la seule province de Qu\u1ea3ng-Tr\u1ecb compte huit mille chr\u00e9tiens massacr\u00e9s, et ce chiffre eut \u00e9t\u00e9 beaucoup plus \u00e9lev\u00e9 si la r\u00e9sistance ne s\u2019\u00e9tait organis\u00e9e au petit s\u00e9minaire d\u2019An-ninh o\u00f9 quatre mille chr\u00e9tiens des environs s\u2019\u00e9taient r\u00e9fugi\u00e9s : ils y soutinrent victorieusement un si\u00e8ge de trois semaines. A Hu\u00e9, gr\u00e2ce \u00e0 la pr\u00e9sence d\u2019une petite troupe fran\u00e7aise, les chr\u00e9tiens \u00e9chapp\u00e8rent au massacre.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">La paix \u00e9tant revenue, le s\u00e9minaire de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c rouvrit ses portes au commencement de mars 1886. Deux \u00e9l\u00e8ves, tous deux clercs tonsur\u00e9s, manquaient \u00e0 l\u2019appel : l\u2019un \u00e9tait mort du chol\u00e9ra, et l\u2019autre, nomm\u00e9 L\u01b0\u1ee3ng, avait \u00e9t\u00e9 massacr\u00e9 par les V\u0103n th\u00e2n au Qu\u1ea3ng-Tr\u1ecb. Cette ann\u00e9e scolaire fut encore attrist\u00e9e par le d\u00e9c\u00e8s, le premier avril, d\u2019un troisi\u00e8me clerc tonsur\u00e9 et par le retour dans le monde de deux autres. Les deux ann\u00e9es qui suivent (septembre 1886 \u00e0 septembre 1888) se passent sans \u00e9v\u00e9nements ext\u00e9rieurs dignes de remarque. Mais l\u2019\u00e9tablissement v\u00e9g\u00e8te. Plusieurs \u00e9l\u00e8ves rentrent dans le monde. Le 13 avril 1887, le P. Guillot va prendre la direction d\u2019une paroisse et le P. Renauld reste seul \u00e0 la t\u00eate de dix s\u00e9minaristes, y compris les deux qui sont r\u00e9cemment revenus de Penang. Une ordination a lieu pourtant le 25 f\u00e9vrier 1888 et un s\u00e9minariste y re\u00e7oit la pr\u00eatrise.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>II. Transfert \u00e0 Ph\u00fa-Xu\u00e2n (Premi\u00e8res ann\u00e9es : 1888-1898).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Un \u00e9v\u00e9nement important dans la vie du s\u00e9minaire marque cette ann\u00e9e 1888. Le 20 octobre le P. Renauld, nomm\u00e9 aum\u00f4nier des troupes et cur\u00e9 de la paroisse de Thu\u1eadn-An, quitte la direction du s\u00e9minaire et l\u2019\u00e9tablissement lui-m\u00eame est transf\u00e9r\u00e9 \u00e0 Ph\u00fa-Xu\u00e2n, sur la rive gauche du fleuve, \u00e0 quelque six cents m\u00e8tres en aval de Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c. C\u2019est l\u00e0 qu\u2019il est encore aujourd\u2019hui. Mgr Caspar avait fait l\u2019acquisition dans ce quartier de plusieurs terrains, appartenant \u00e0 des familles princi\u00e8res et contigus l\u2019un \u00e0 l\u2019autre. Il y \u00e9tablit son \u00e9v\u00each\u00e9, la procure, la Ste Enfance et le grand s\u00e9minaire. Ce dernier occupa un vaste jardin qui avait appartenu jadis \u00e0 la fille a\u00een\u00e9e du roi Minh-M\u1ea1ng, comme en fait foi une inscription retrouv\u00e9e sur la porte d\u2019entr\u00e9e (1).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Install\u00e9 \u00e0 Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c le 4 novembre 1882, le s\u00e9minaire y \u00e9tait rest\u00e9 six ans. Les efforts fournis et les sacrifices consentis avaient \u00e9t\u00e9 grands et pourtant les r\u00e9sultats \u00e9taient maigres : six s\u00e9minaristes seulement avaient \u00e9t\u00e9 \u00e9lev\u00e9s au sacerdoce et il n\u2019en restait plus qu\u2019une dizaine au s\u00e9minaire. Tout \u00e9difice doit surtout sa solidit\u00e9 \u00e0 la profondeur de ses fondements : ces six ann\u00e9es d\u2019\u00e9preuves et de difficult\u00e9s de toute nature \u00e9taient sans doute voulues dans les desseins de Dieu pour asseoir le nouvel \u00e9difice sur des bases solides.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">A Ph\u00fa-Xu\u00e2n le s\u00e9minaire fut plac\u00e9 sous la direction imm\u00e9diate de Mgr Caspar, dont la demeure \u00e9tait \u00e0 proximit\u00e9. Sa Grandeur y donnait Elle-m\u00eame l\u2019enseignement, second\u00e9e et au besoin remplac\u00e9e par son secr\u00e9taire, le P. Chaiget (2). Ce ne devait \u00eatre l\u00e0 qu\u2019un int\u00e9rim de courte dur\u00e9e : il se prolongea pourtant jusqu\u2019en 1891. A cette date le P. Girard (3), sup\u00e9rieur du petit s\u00e9minaire, est plac\u00e9 \u00e0 la t\u00eate du grand s\u00e9minaire, avec le P. Ruel (4), un ancien missionnaire de Canton, pour collaborateur. En septembre 1893 le P. Girard retourne au petit s\u00e9minaire d\u2019An-ninh (qu\u2019il ne quittera plus jusqu\u2019\u00e0 sa mort en f\u00e9vrier 1924) et le P. Renauld reprend \u00e0 Ph\u00fa-Xu\u00e2n la direction du grand s\u00e9minaire.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) (caract\u00e8res chinois) : Texte de l\u2019inscription, qui se lit en sino-annamite : An Th\u1ea1nh tr\u01b0\u1edfng c\u00f4ng ch\u00faa \u0111\u1ec7, et signifie : Palais de la princesse fille a\u00een\u00e9e (nomm\u00e9e) An Th\u1ea1nh.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) P. Chaiget Auguste, du dioc\u00e8se de St Claude, n\u00e9 en 1860, mort en 1927 apr\u00e8s 42 ans de mission.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(3) P. Girard Ernest Joseph, du dioc\u00e8se de Lu\u00e7on, n\u00e9 en 1851, mort en 1924, apr\u00e8s 47 ans d\u2019apostolat dans les s\u00e9minaires de la mission ; dont 45 au petit et 2 au grand s\u00e9minaire.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(4) P. Ruel Charles, du dioc\u00e8se de Coutances, n\u00e9 en 1862, missionnaire \u00e0 Canton en 1886. mort en 1923. Il avait \u00e9t\u00e9 plac\u00e9 au grand s\u00e9minaire quelques semaines avant l\u2019arriv\u00e9e du P. Girard. Ce fut dailleurs son seul poste, car son s\u00e9jour en Cochinchine Septentrionale ne fut que de un an ou deux.<\/p>\n<p>Il y avait cinq ans qu\u2019il avait r\u00e9sign\u00e9 ces fonctions. Durant ce laps de temps quatre nouveaux pr\u00eatres avaient \u00e9t\u00e9 ordonn\u00e9s. En arrivant \u00e0 Ph\u00fa-Xu\u00e2n le 15 septembre 1893 il y trouva un pusillus grex, semblable \u00e0 celui qu\u2019il avait laiss\u00e9 en quittant Th\u1ee3-\u0110\u1ee9c. Le s\u00e9minaire se composait de treize \u00e9l\u00e8ves, dont trois dans les ordres sacr\u00e9s et huit encore la\u00efques. L\u2019ordination de deux pr\u00eatres le 24 avril 1894 r\u00e9duit l\u2019effectif \u00e0 onze ; mais une rentr\u00e9e de neuf, le 15 septembre suivant, le porte \u00e0 vingt. Le P\u00e8re Sup\u00e9rieur qui \u00e9tait rest\u00e9 seul pendant un an, re\u00e7oit le 4 octobre 1894 un aide pr\u00e9cieux en la personne du P. Cadi\u00e8re (1). Au bout d\u2019un an, le 27 septembre 1895, le P. Cadi\u00e8re est remplac\u00e9 par le P. Chapuis (2), qui lui-m\u00eame ne reste qu\u2019environ dix-huit mois. Les besoins urgents de la mission justifiaient ces changements multipli\u00e9s, mais ils n\u2019en \u00e9taient pas moins fort pr\u00e9judiciables aux \u00e9tudes et \u00e0 la marche r\u00e9guli\u00e8re de la maison. Heureusement la situation va devenir d\u00e9sormais plus stable. Le P. Mendiboure (3) (aujourd\u2019hui dom Bernard, Sous-Prieur du monast\u00e8re de Ph\u01b0\u1edbc-S\u01a1n) succ\u00e8de au P. Chapuis le 20 octobre 1897 et demeure pr\u00e8s de vingt ans au s\u00e9minaire comme professeur de dogme et d\u2019\u00e9criture sainte. Le P. Renauld mourut le 11 mars 1898. Il eut la consolation de voir \u00e9lever au sacerdoce pendant son second sup\u00e9riorat douze s\u00e9minaristes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>III. De la r\u00e9forme du s\u00e9minaire par le P. Izarn jusqu\u2019\u00e0 nos jours (1898-1933).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le successeur du P. Renauld fut le P. Izarn (4), qui, nomm\u00e9 le 29 avril 1898, entra en charge le 29 mai. Le nouveau sup\u00e9rieur, jeune encore et plein d\u2019ardeur, transforme le s\u00e9minaire au point de vue mat\u00e9riel et lui donne un vigoureux \u00e9lan sous le rapport des \u00e9tudes. En 1899, il construit une \u00e9l\u00e9gante chapelle et, en 1904, une modeste maison \u00e0 \u00e9tage destin\u00e9e au logement des professeurs. Ces deux \u00e9difices existent encore aujourd\u2019hui. Le nombre des \u00e9l\u00e8ves ayant augment\u00e9, les pavillons d\u2019aspect mis\u00e9rable qui leur servaient de logement sont agrandis et restaur\u00e9s, et chaque s\u00e9minariste poss\u00e8de une cellule particuli\u00e8re : jusque-l\u00e0 ils \u00e9taient tous log\u00e9s en dortoir. En 1899, le P. Izarn fait transf\u00e9rer \u00e0 Ph\u00fa-Xu\u00e2n le cours de philosophie, qui jusque-l\u00e0 s\u2019\u00e9tait fait au petit s\u00e9minaire. La dur\u00e9e des \u00e9tudes est, en cons\u00e9quence, fix\u00e9e \u00e0 six ans (deux ans de philosophie et quatre de th\u00e9ologie) et le nombre des professeurs, qui n\u2019avait jamais d\u00e9pass\u00e9 deux, est port\u00e9 \u00e0 trois.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) P. Cadi\u00e8re L\u00e9opold, du dioc\u00e8se d\u2019Aix-en-Provence, n\u00e9 en 1869, venu en mission en 1892.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) P. Chapuis Andr\u00e9, du dioc\u00e8se du Puy, n\u00e9 en 1871, venu en mission en 1895.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(3) P. Mendiboure Martin, du dioc\u00e8se de Bayonne, n\u00e9 en 1874, venu en mission en 1897.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(4) P. Izarn Alphonse, du dioc\u00e8se d\u2019Agen, n\u00e9 en 1861, provicaire de 1904 \u00e0 1908, mort en 1919 apr\u00e8s 33 ans de mission.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le premier titulaire de cette nouvelle chaire est, en septembre 1899, le P. Chabanon (aujourd\u2019hui Mgr Chabanon (1), \u00e9v\u00eaque de Hu\u00e9). Les \u00e9tudes re\u00e7oivent alors une impulsion nouvelle, quelques r\u00e8gles de discipline subissent une opportune mise au point, le plain-chant et les c\u00e9r\u00e9monies liturgiques sont mis en plus grand honneur. En un mot, le grand s\u00e9minaire de Hu\u00e9 re\u00e7oit une organisation de tout point semblable, sauf quelques d\u00e9tails r\u00e9clam\u00e9s par le milieu, \u00e0 celle des grands s\u00e9minaires de France. C\u2019est un sillon profond et durable que le P. Izarn a trac\u00e9 au s\u00e9minaire de Ph\u00fa-Xu\u00e2n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">En m\u00eame temps le P. Girard, second\u00e9 par de bons collaborateurs, donnait une vitalit\u00e9 nouvelle au petit s\u00e9minaire. Cette r\u00e9forme du grand s\u00e9minaire, combin\u00e9e avec l\u2019\u00e9lan donn\u00e9 au petit s\u00e9minaire, ne tarda pas \u00e0 donner les plus heureux r\u00e9sultats : de 1881, date de la fondation du s\u00e9minaire, \u00e0 1898, date de la mort du P. Renauld, donc dans l\u2019espace de seize ans, 24 pr\u00eatres avaient \u00e9t\u00e9 ordonn\u00e9s, soit trois en deux ans ; de 1898, nomination du P. Izarn, \u00e0 1932, date de la derni\u00e8re ordination, donc dans l\u2019espace de 34 ans, il y a eu 104 pr\u00eatres ordonn\u00e9s, soit six pr\u00eatres en deux ans : le double.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le P. Izarn avait trouv\u00e9 onze s\u00e9minaristes \u00e0 son arriv\u00e9e en mai 1898 ; dix nouveaux s\u2019y ajoutent, venus du petit s\u00e9minaire, \u00e0 la rentr\u00e9e de septembre, et dix-neuf l\u2019ann\u00e9e suivante (septembre 1899) : c\u2019est la plus forte rentr\u00e9e qui ait jamais \u00e9t\u00e9 enregistr\u00e9e. Le P. Mendiboure est plac\u00e9 \u00e0 la t\u00eate d\u2019une paroisse de 1903 \u00e0 1906 ; le P. Lemasle (2) lui succ\u00e8de au s\u00e9minaire ; le P. Delvaux (3) succ\u00e8de au P. Chabanon en 1905, et, au bout d\u2019un an, c\u00e8de la place au P. Mendiboure qui reprend sa chaire de dogme et d\u2019\u00e9criture sainte.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Au mois d\u2019ao\u00fbt 1908, le P. Barth\u00e9lemy vient occuper \u00e0 la t\u00eate du s\u00e9minaire la place laiss\u00e9e vacante par le P. Izarn. Le P. Lemasle quitte \u00e0 son tour l\u2019\u00e9tablissement au commencement de 1911 pour prendre la direction d\u2019un district ; le P. Desportes (4), nouvellement arriv\u00e9 de France,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) Mgr Chabanon Alexandre, du dioc\u00e8se de Mende, n\u00e9 en 1873, venu en mission en 1896, provicaire en 1908, \u00e9v\u00eaque-coadjuteur en 1930, vicaire apostolique en 1931.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) P. Lemasle Fran\u00e7ois, du dioc\u00e8se de Coutances, n\u00e9 en 1874, venu en mission en 1898, provicaire en 1931.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(3) P. Delvaux Adolphe, du dioc\u00e8se de Luxembourg, n\u00e9 en 1877, venu en mission en 1902.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(4) P. Desportes Joseph, du dioc\u00e8se d\u2019Angers, n\u00e9 en 1887, mort en 1911, apr\u00e8s quelques mois seulement de mission.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">fait alors un int\u00e9rim de quelques mois, jusqu\u2019\u00e0 la nomination du P. Roux (1) en ao\u00fbt 1911. En 1914, Mgr Allys, Vicaire Apostolique, sur l\u2019avis des P\u00e8res du s\u00e9minaire, d\u00e9cide que les \u00e9tudes au grand s\u00e9minaire seront prolong\u00e9es d\u2019une ann\u00e9e pour permettre l\u2019enseignement des sciences physiques et naturelles. D\u00e9sormais trois ann\u00e9es seront consacr\u00e9es \u00e0 l\u2019\u00e9tude de la philosophie et des sciences, et quatre ans, comme pr\u00e9c\u00e9demment, \u00e0 l\u2019\u00e9tude de la th\u00e9ologie ; il n\u2019y a pas de changement pour les autres branches de l\u2019enseignement.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Le P. Barth\u00e9lemy \u00e9tant mort en mai 1918, le P. Chabanon prend la direction de la maison le 16 ao\u00fbt suivant. En 1920, le P. Mendiboure entre au monast\u00e8re nouvellement fond\u00e9 de Ph\u01b0\u1edbc-S\u01a1n et le P. M\u1ec9 (2) le remplace. En septembre 1924, le P. Boillot (3) succ\u00e8de au P. Roux plac\u00e9 \u00e0 la t\u00eate du petit s\u00e9minaire ; il le rempla\u00e7ait dailleurs d\u00e9j\u00e0 depuis deux ans comme int\u00e9rimaire. En 1927, le P. Viry (4) succ\u00e8de au P. Boillot. Le P. Chabanon est \u00e9lev\u00e9 \u00e0 l\u2019\u00e9piscopat en 1930, comme coadjuteur de Mgr Allys : il n\u2019en garde pas moins sa charge de sup\u00e9rieur du s\u00e9minaire. L\u2019ann\u00e9e suivante, Mgr Allys ayant donn\u00e9 sa d\u00e9mission et Mgr Chabanon ayant pris en main le gouvernement de la mission, le P. Roux est appel\u00e9 \u00e0 la direction de la maison le 23 septembre 1931, avec pour collaborateurs le P. Viry et le P. Th\u1ee5c (5) ; ce dernier remplace le P. M\u1ec9. Cette \u00e9num\u00e9ration un peu s\u00e8che des changements dans le personnel enseignant nous conduit \u00e0 l\u2019ann\u00e9e scolaire en cours (mai 1933).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>IV. Statistiques et derniers travaux (1932-1933).<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour int\u00e9ressant que ce soit de conna\u00eetre les \u00e9v\u00e9nements divers qui se sont succ\u00e9d\u00e9s dans cet \u00e9tablissement, il l\u2019est certainement davantage de se rendre compte des r\u00e9sultats obtenus pendant le demi-si\u00e8cle de son existence. Voici le nombre de pr\u00eatres ordonn\u00e9s depuis sa fondation :<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">1. Sous le sup\u00e9riorat \u00e9ph\u00e9m\u00e8re du P. Allys, 1881-1882 2 pr\u00eatres<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">2. Sous le premier sup\u00e9riorat du P. Renauld, 1882-1888 6<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">3. Sous les sup\u00e9riorats de Mgr Caspar et du P. Girard, 1888-1893 4<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">4. Sous le second sup\u00e9riorat du P. Renauld, 1893-1898 12<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">5.Sous le sup\u00e9riorat du P. Izarn, 1898-1908 28<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">6. du P. Barth\u00e9lemy, 1908-1918 33<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">7. du P. Chabanon, 1918-1931 35<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">8. du P. Roux, depuis 1931 8<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">_________<br \/>\nEn tout.128 pr\u00eatres<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">soit, en moyenne, cinq pr\u00eatres tous les deux ans. Mais nous avons dit plus haut que, pour les seize premi\u00e8res ann\u00e9es prises \u00e0 part, la moyenne \u00e9tait seulement de trois pr\u00eatres tous les deux ans, tandis que, pour les trente-quatre derni\u00e8res ann\u00e9es, elle \u00e9tait mont\u00e9e \u00e0 six pr\u00eatres tous les deux ans.<\/p>\n<p>___________________________________________________________________________<br \/>\n(1) P. Roux Jean-Baptiste, du dioc\u00e8se d\u2019Aix-en-Provence, n\u00e9 en 1875, venu en mission en 1898.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(2) P. \u0110\u1ed7 kh\u1eafc M\u1ec9 Mathieu, n\u00e9 en 1879, ordonn\u00e9 pr\u00eatre en 1906.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(3) P. Boillot Ernest, du dioc\u00e8se de Besan\u00e7on, n\u00e9 en 1877, venu en mission en 1900.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(4) P. Viry Jean, du dioc\u00e8se de Langres, n\u00e9 en 1902, venu en mission en 1926.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">(5) P. Ng\u00f4 \u0111\u00ecnh Th\u1ee5c Pierre, n\u00e9 en 1897, ordonn\u00e9 pr\u00eatre en 1925.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Une autre statistique qui a son int\u00e9r\u00eat, elle aussi, c\u2019est celle de la proportion entre le chiffre des \u00e9l\u00e8ves entr\u00e9s au grand s\u00e9minaire et celui de ceux qui sont parvenus au sacerdoce. Malheureusement, pour les premi\u00e8res ann\u00e9es, les documents sont trop incomplets pour que nous puissions faire ce calcul. Nous ne pouvons le faire que pour les trente derni\u00e8res ann\u00e9es, la p\u00e9riode qui s\u2019\u00e9tend de 1894 \u00e0 1925 : cette derni\u00e8re date est celle de la rentr\u00e9e au grand s\u00e9minaire des s\u00e9minaristes ordonn\u00e9s pr\u00eatres derni\u00e8rement. C\u2019est justement l\u2019\u00e9poque qui subit la salutaire influence du P. Izarn. De 1894 \u00e0 1925, il y a 150 \u00e9l\u00e8ves entr\u00e9s au grand s\u00e9minaire. Sur ce nombre, 104 ont \u00e9t\u00e9 \u00e9lev\u00e9s au sacerdoce, 7 sont morts \u00e9tant encore au s\u00e9minaire et 39 sont rentr\u00e9s dans le monde. Ces derniers occupent pour la plupart ou ont occup\u00e9, (car une douzaine sont morts) des situations honorables, soit dans le commerce et l\u2019industrie, soit dans les administrations publiques (Services Civils, Mandarinat, Postes, Douanes, etc. ). Tous sont rest\u00e9s bons chr\u00e9tiens, quelques-uns rendent \u00e0 la religion des services tr\u00e8s appr\u00e9ci\u00e9s : ils font tous honneur au s\u00e9minaire o\u00f9 ils ont fait leur \u00e9ducation.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Vingt et un s\u00e9minaristes, entr\u00e9s dans le courant de ces six derni\u00e8res ann\u00e9es, poursuivent le cours de leur formation cl\u00e9ricale ; parmi eux, trois sont dans les ordres sacr\u00e9s ; \u00e0 l\u2019ordination du mois de juin prochain, deux autres recevront le sous-diaconat. Depuis une dizaine d\u2019ann\u00e9es, quatre s\u00e9minaristes ont \u00e9t\u00e9 envoy\u00e9s \u00e0 Rome, y compl\u00e9ter leurs \u00e9tudes au Coll\u00e8ge de la Propagande : deux en sont revenus, apr\u00e8s leur ordination sacerdotale, ayant conquis divers dipl\u00f4mes \u00e8s-sciences eccl\u00e9siastiques ; les deux autres sont encore \u00e0 Rome.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Pour la conduite int\u00e9rieure du s\u00e9minaire (les \u00e9tudes et le r\u00e8glement), les deux derniers sup\u00e9rieurs n\u2019ont gu\u00e8re eu qu\u2019\u00e0 maintenir ce que leurs pr\u00e9d\u00e9cesseurs, sp\u00e9cialement le P. Izarn, avaient sagement \u00e9tabli. Mais les divers b\u00e2timents, dus \u00e0 l\u2019activit\u00e9 et au talent du P. Izarn, avaient gravement souffert, la chapelle surtout, des injures du temps, particuli\u00e8rement sensibles, on le sait, dans ce pays-ci. Le P. Chabanon avait d\u00fb faire, il y a une dizaine d\u2019ann\u00e9es, des r\u00e9parations importantes et b\u00e2tir plusieurs nouveaux pavillons. C\u2019\u00e9tait pourtant insuffisant : d\u2019autres constructions s\u2019imposaient, des am\u00e9nagements \u00e9taient n\u00e9cessaires, des r\u00e9parations s\u00e9rieuses \u00e9taient urgentes. Faute de ressources, la mission ajournait toujours ces travaux. Ils ont pu enfin \u00eatre ex\u00e9cut\u00e9s en cette ann\u00e9e 1933, gr\u00e2ce aux secours fournis par l\u2019\u0153uvre Pontificale de St Pierre Ap\u00f4tre, gr\u00e2ce en particulier \u00e0 la g\u00e9n\u00e9rosit\u00e9 du dioc\u00e8se de Fribourg en Suisse. Les r\u00e9parations et la restauration ont pris une telle ampleur que la maison en a \u00e9t\u00e9 toute transform\u00e9e : on dirait presque un nouveau s\u00e9minaire. Les b\u00e2timents sont solides, de bon go\u00fbt et am\u00e9nag\u00e9s d\u2019une fa\u00e7on qui en rend l\u2019usage commode et agr\u00e9able, sans que l\u2019\u00e9tablissement ait perdu pour cela, le cachet de simplicit\u00e9 qui lui convient.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Conform\u00e9ment au d\u00e9sir des bienfaiteurs, apr\u00e8s sa restauration, le grand s\u00e9minaire de Hu\u00e9 a \u00e9t\u00e9 plac\u00e9 sous le patronage de saint Pierre Canisius. La protection et les exemples du grand ap\u00f4tre de la Germanie et de la Suisse l\u2019aideront \u00e0 rester toujours une p\u00e9pini\u00e8re de plus en plus florissante de l\u00e9vites vertueux et instruits, de saints pr\u00eatres et d\u2019ap\u00f4tres inlassables au service de Dieu et des \u00e2mes.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">J. B. Roux,<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Miss. de Hu\u00e9.<\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\"><\/div>\n<hr align=\"left\" size=\"1\" width=\"33%\" \/>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> \u0110\u1ec3 so\u1ea1n th\u1ea3o di\u1ec5n ti\u1ebfn l\u1ecbch s\u1eed n\u00e0y, ngo\u00e0i nh\u1eefng t\u00e0i li\u1ec7u l\u01b0u tr\u1eef c\u1ee7a \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n, ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ed9t ti\u1ec3u d\u1eabn nh\u1ecf vi\u1ebft b\u1eb1ng tay \u0111\u01b0\u1ee3c \u0110\u1ee9c Cha Chabanon vi\u1ebft v\u00e0o n\u0103m 1930 l\u00fac \u0111\u00f3 l\u00e0 B\u1ec1 tr\u00ean ch\u1ee7ng vi\u1ec7n.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> \u0110\u1ee9c Gi\u00e1m M\u1ee5c Caspar Louis \u0111\u1ebfn t\u1eeb gi\u00e1o ph\u1eadn Strasbourg, sinh n\u0103m 1841, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1865, tr\u1edf th\u00e0nh \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a n\u0103m 1880, t\u1eeb nhi\u1ec7m n\u0103m 1907 v\u00e0 qua \u0111\u1eddi n\u0103m 1917.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> \u0110\u1ee9c Gi\u00e1m M\u1ee5c Allys Eug\u00e8ne Joseph \u0111\u1ebfn t\u1eeb gi\u00e1o ph\u1eadn Rennes, sinh n\u0103m 1852, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1875, \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a n\u0103m 1908, t\u1eeb nhi\u1ec7m n\u0103m 1931.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref4\">[4]<\/a> Cha Berth\u00e9lemy Alfred \u0111\u1ebfn t\u1eeb gi\u00e1o ph\u1eadn Paris, sinh\u00a0 n\u0103m 1852, quy\u1ec1n \u0111\u1ea1i di\u1ec7n n\u0103m 1908, qua \u0111\u1eddi n\u0103m 1918 sau 41 n\u0103m truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref5\">[5]<\/a> Cha Renauld Jean Nicolas \u0111\u1ebfn t\u1eeb gi\u00e1o ph\u1eadn Metz, sinh n\u0103m 1839, qua \u0111\u1eddi 1898 sau 30 n\u0103m truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref6\">[6]<\/a> Guillot Pierre \u0111\u1ebfn t\u1eeb gi\u00e1o ph\u1eadn Chamb\u00e9ry, sinh n\u0103m 1853, qua \u0111\u1eddi n\u0103m 1921 sau 45 n\u0103m truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref7\"><em><strong>[7]<\/strong><\/em><\/a><em> <\/em>Ch\u1eef T\u00e0u: b\u1ea3n v\u0103n kh\u1eafc, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecdc b\u1eb1ng ti\u1ebfng H\u00e1n-An-nam\u00a0:<em> An Th\u1ea1nh tr\u01b0\u1edfng c\u00f4ng ch\u00faa \u0111\u1ec7, <\/em>v\u00e0 c\u00f3 ngh\u0129a ti\u1ebfng Ph\u00e1p<em>: <\/em><em>Palais de la princesse fille a\u00een\u00e9e (nomm\u00e9e) An Th\u1ea1nh<\/em><\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref8\">[8]<\/a> Cha Chaiget Auguste, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn St Claude, sinh n\u0103m 1860, \u00a0m\u1ea5t n\u0103m 1927, sau 42 n\u0103m truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref9\">[9]<\/a> Cha Girard Ernest Joseph, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Lu\u00e7on, sinh n\u0103m 1851, \u00a0m\u1ea5t n\u0103m 1924, sau 47 n\u0103m ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng t\u00f4ng \u0111\u1ed3 trong c\u00e1c ch\u1ee7ng vi\u1ec7n truy\u1ec1n gi\u00e1o\u00a0; trong \u0111\u00f3 45 n\u0103m \u1edf ti\u1ec3u ch\u1ee7ng vi\u1ec7n v\u00e0 2 n\u0103m \u1edf \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref10\">[10]<\/a> Cha \u00a0Ruel Charles, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Coutances, sinh n\u0103m 1862, truy\u1ec1n gi\u00e1o \u1edf Canton n\u0103m 1886, m\u1ea5t n\u0103m 1923. Ng\u00e0i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf \u0111\u1ea1i ch\u1ee7ng vi\u1ec7n m\u1ed9t v\u00e0i tu\u1ea7n tr\u01b0\u1edbc khi cha Girard \u0111\u1ebfn. V\u1ea3 l\u1ea1i, \u0111\u00e2y l\u00e0 nhi\u1ec7m s\u1edf duy nh\u1ea5t c\u1ee7a ng\u00e0i, v\u00ec s\u1ef1 l\u01b0u tr\u00fa c\u1ee7a ng\u00e0i \u1edf Nam K\u1ef3 B\u1eafc ch\u1ec9 ch\u1eebng m\u1ed9t hay hai n\u0103m.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref11\">[11]<\/a> Cha Cadi\u00e8re L\u00e9opold, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Aix-en-Provence,\u00a0 sinh n\u0103m 1869, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o v\u00e0o n\u0103m 1892.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref12\">[12]<\/a> Cha Chapuis Andr\u00e9, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Puy,\u00a0 sinh n\u0103m 1871, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o v\u00e0o n\u0103m 1895.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref13\">[13]<\/a> Cha Mendiboure Martin, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Bayonne,\u00a0 sinh n\u0103m 1874, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o v\u00e0o \u00a0n\u0103m 1897.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref14\">[14]<\/a> Cha Izarn Alphonse, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Agen, sinh n\u0103m 1861, quy\u1ec1n \u0111\u1ea1i di\u1ec7n t\u1eeb n\u0103m 1904 \u0111\u1ebfn 1908, m\u1ea5t n\u0103m 1919 sau 33 n\u0103m truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref15\">[15]<\/a> \u0110\u1ee9c cha Chabanon Alexandre, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Mende, sinh n\u0103m 1873, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1896, quy\u1ec1n \u0111\u1ea1i di\u1ec7n n\u0103m 1908, Gi\u00e1m m\u1ee5c ph\u00f3 n\u0103m 1930, \u0110\u1ea1i Di\u1ec7n T\u00f4ng T\u00f2a n\u0103m 1931<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref16\">[16]<\/a> Cha Lemasle Fran\u00e7ois, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Coutances, sinh n\u0103m 1874, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1898, quy\u1ec1n \u0111\u1ea1i di\u1ec7n n\u0103m 1931.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref17\">[17]<\/a> Cha Delvaux Adolphe, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Luxembourg, sinh n\u0103m 1877, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1902.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref18\">[18]<\/a> Cha Desportes Joseph, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Angers, sinh n\u0103m 1887, m\u1ea5t n\u0103m 1911 sau m\u1ed9t v\u00e0i th\u00e1ng truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref19\">[19]<\/a> Cha Roux Jean-Baptiste, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Aix-en-Provence, sinh n\u0103m 1875, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1898.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref20\">[20]<\/a> Cha Matthieu \u0110\u1ed7 Kh\u1eafc M\u1ec9, sinh n\u0103m 1879, th\u1ee5 phong linh m\u1ee5c n\u0103m 1906.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref21\">[21]<\/a> Cha Boillot Ernest, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Besan\u00e7on, sinh n\u0103m 1877, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1900.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref22\">[22]<\/a> Cha Viry Jean, thu\u1ed9c gi\u00e1o ph\u1eadn Langres, sinh n\u0103m 1902, \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n gi\u00e1o n\u0103m 1926.<\/p>\n<\/div>\n<div>\n<p><a title=\"\" href=\"#_ftnref23\">[23]<\/a> Cha Ph\u00ear\u00f4 Ng\u00f4 \u0110\u00ecnh Th\u1ee5c, sinh n\u0103m 1897, th\u1ee5 phong linh m\u1ee5c n\u0103m 1925.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<div class=\"mh-excerpt\"><p>I. Th\u00e0nh l\u1eadp t\u1ea1i Kim Long v\u00e0 Th\u1ee3 \u0110\u1ee9c (1881-1888). \u0110\u1ea1i Ch\u1ee7ng Vi\u1ec7n Hu\u1ebf ch\u1ec9 m\u1edbi xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eeb n\u0103m m\u01b0\u01a1i n\u0103m nay[1]. Tr\u01b0\u1edbc khi <a class=\"mh-excerpt-more\" href=\"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/lich-su-dai-chung-vien-hue-den-nam-1933\/\" title=\"L\u1ecaCH S\u1eec \u0110\u1ea0I CH\u1ee6NG VI\u1ec6N HU\u1ebe (\u0110\u1ebeN N\u0102M 1933)\">[&#8230;]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":1592,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[70,130,131,48,40],"tags":[],"class_list":["post-1590","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hue","category-nguyen-xuan-phong","category-tran-ngoc-thao","category-ty-linh","category-dai-chung-vien-hue"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1590","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1590"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1590\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1597,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1590\/revisions\/1597"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1592"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1590"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1590"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/xuanbichvietnam.net\/trangchu\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1590"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}