Trong Magnifica Humanitas, Đức Lêô XIV cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI), nếu được giải giới, có thể là "cơ hội để nhân loại duy trì nhân tính", Đức cha Carlo Maria Polvani khẳng định. Đức Cha Thư ký của Bộ Văn hóa và Giáo dục cũng kêu gọi giáo dục về chân lý.
Là văn kiện nền tảng trong Huấn quyền của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, Magnifica Humanitas đã được giới thiệu sáng thứ Hai 25/5 tại Hội trường Thượng Hội đồng, trước sự hiện diện của Đức Giáo hoàng. Thông điệp đầu tiên của vị Giáo hoàng người Mỹ, được ký ngày 15/5, đề cập đến những thách thức mà AI đặt ra cho toàn nhân loại. Thông điệp này đưa ra quan điểm của Giáo hội vào buổi bình minh của một cuộc cách mạng công nghiệp mới, 135 năm sau thông điệp Rerum Novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII. Các vấn đề đạo đức, xã hội và kinh tế do sự phát triển của AI đặt ra, cũng như tác động của nó đến phẩm giá con người, là trọng tâm của văn kiện này. Trao đổi với Đức cha Carlo Maria Polvani, thư ký Bộ Văn hóa và Giáo dục.
Vatican News: Thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV trước tiên đề cập đến cuộc cách mạng công nghiệp mà người tiền nhiệm của ngài, Đức Lêô XIII, đã biết đến trong Thông điệp Rerum novarum. Học thuyết xã hội của Giáo hội là điểm tham chiếu xuyên suốt trong văn kiện mới, như là một nền tảng vững chắc để dựa vào, và đồng thời là một chất liệu chứng minh được, trong suốt lịch sử, khả năng thích ứng phi thường với những thay đổi thời đại. Liệu đây có phải là cách hiểu đúng về phần mở đầu của Magnifica humanitas?
Đức cha Polvani: Vâng, và chúng ta có bằng chứng về điều này trong hai chương đầu tiên, trong đó Đức Giáo hoàng dành thời gian để giải thích học thuyết xã hội của Giáo Hội là gì. Ngài không chỉ trình bày nền tảng thần học, mà còn cả các nguyên tắc lớn và các trục chính của nó, mà thực sự có thể được coi là nền tảng vững chắc: công ích, mục đích phổ quát của của cải, nguyên tắc bổ trợ, nguyên tắc liên đới và nguyên tắc công bằng xã hội. Vì vậy, nền tảng vững chắc đã có đó, và thông điệp này mang lại sự cập nhật, sự tiến triển. Giáo Hội có những nguyên tắc mà Giáo hội đã phát triển trong các cuộc khủng hoảng lớn, như cuộc khủng hoảng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, và ngày nay Giáo hội hé thấy một cuộc khủng hoảng khác ở phía trước. Do đó, Giáo hội lấy lại toàn bộ truyền thống của mình để đổi mới. Đổi mới trong khi vẫn gắn chặt với nền tảng của mình.
Vatican News: Đức Lêô XIV khẳng định rằng trí tuệ nhân tạo là việc của tất cả mọi người. Thế nhưng ngày nay, sự phát triển của nó lại nằm trong tay chỉ một số người. Làm thế nào thay đổi mô hình này?
Đức cha Polvani: Đây là một câu hỏi hết sức quan trọng. Tôi tin rằng Đức Giáo hoàng đề cập nó rất rõ ràng. Chúng ta hãy nhớ rằng tất cả các tiến bộ công nghệ, đặc biệt kể từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, đã luôn nằm trong tay một số người. Điều đó là bình thường. Một cuộc cách mạng công nghiệp, một cuộc cách mạng công nghệ, về bản chất được khởi xướng bởi một số người. Vấn đề, như chúng ta đã thấy với cuộc cách mạng công nghiệp, đó là chuyển nó từ tay một số người được chọn này sang phục vụ tất cả mọi người, vì lợi ích của tất cả mọi người. Trong trường hợp trí tuệ nhân tạo, chúng ta có thêm một vấn đề nữa. Tác động của nó sẽ đến với mọi người bằng cách này hay cách khác. Do đó, việc nó chỉ nằm dưới sự kiểm soát của một số người mang một rủi ro thực sự, lớn hơn nhiều so với những rủi ro liên quan đến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Vào thời điểm đó, rủi ro chủ yếu là về kinh tế. Ngày nay, các vấn đề được đặt ra cũng về mặt nhân học.
Vatican News: Từ viễn cảnh này, việc đào tạo lương tâm là điều cơ bản. Đức Lêô XIV đã nhấn mạnh sự cần thiết của việc trang bị kiến thức kỹ thuật số. Điều này liên quan đến lĩnh vực giáo dục, vốn được mời gọi đào tạo các thế hệ tương lai…
Đức cha Polvani: Đức Thánh Cha đề cập nó trong chương thứ tư khi ngài nhấn mạnh sự cần thiết phải "chăm sóc" các mối tương quan. Ngài đưa ra ba sự phân biệt chính: lao động, tự do và chân lý. Vấn đề giáo dục đặc biệt liên quan đến chân lý và tự do, nhưng ưu tiên là chân lý. Đó là việc phát triển nơi các thế hệ trẻ, những thế hệ đã đắm chìm trong AI mà không nhận ra điều đó, vì họ chưa từng biết đến thế giới trước đây, một tư duy phản biện, không phải theo nghĩa tiêu cực, mà theo nghĩa tích cực, trong việc sử dụng công cụ mới này. Giáo dục là một trong những môi trường quan trọng nhất để đào tạo năng lực này ở các thế hệ trẻ vốn sẽ bị ảnh hưởng. Họ cần một tư duy phân định được những tác động tích cực và tiêu cực của trí tuệ nhân tạo.
Vatican News: Trong bài phát biểu để kết thúc buổi giới thiệu Thông điệp mình, Đức Lêô XIV mong muốn Giáo hội tích cực tham gia vào cuộc tranh luận để mang lại sự đóng góp của mình. Vậy đâu sẽ là bản chất của sự đóng góp của Giáo hội?
Đức cha Polvani: Chương thứ ba của thông điệp Magnifica Humanitas cung cấp một trong các yếu tố trả lời. Giáo hội không hề bắt đầu bằng việc nói xấu về trí tuệ nhân tạo. Ngược lại, Giáo hội nói về tất cả những khả năng mà nó có thể mang lại về mặt lợi ích. Mặt khác, Giáo hội cũng nhìn thấy tất cả những rủi ro. Chính đây là nơi mà Giáo hội Công giáo là rất quan trọng. Ở mọi cấp độ, từ các diễn đàn quốc tế lớn nhất đến các giáo xứ nhỏ nhất, bất cứ nơi nào Giáo hội tham gia vào đời sống xã hội, Giáo hội đều có thể cung cấp những điểm tham chiếu để công cụ này, tự bản thân nó là tích cực và có khả năng rất tích cực cho nhân loại, không chứa đựng bất kỳ rủi ro nào. Từ khóa ở đây là sự giải giới văn hóa mà Giáo hội đề xuất. Tất cả chúng ta đều nhớ rằng Đức Giáo hoàng đã nói về một nền hòa bình không vũ trang và có sức giải giới ngay từ đầu triều đại giáo hoàng của mình, khi ngài trình diện trước thế giới. Trong Magnifica Humanitas, ngài lấy lại nguyên tắc này. Nếu trí tuệ nhân tạo là một sức mạnh, và nếu sức mạnh đó phục vụ lợi ích của nhân loại, thì nó phải được giải giới theo nghĩa là nó không được sử dụng cho các mục đích nguy hiểm.
Vatican News: Một yếu tố khác trở lại nhiều lần, gần như là một chủ đề xuyên suốt: "Chúng ta muốn xây dựng tháp Babel hay Giêrusalem Mới?" Làm thế nào giải thích sự phát triển của trí tuệ nhân tạo dưới ánh sáng của trích dẫn Thánh Kinh này?
Đức cha Polvani: Tôi tin rằng hình ảnh biểu tượng này rất thích đáng bởi vì vấn đề ở đây là: Trí tuệ nhân tạo không giống như những phát triển khác vốn đến rồi đi, như một thứ mốt. Đó là một sự thay đổi nền văn minh, văn hóa. Vậy, đâu là những nền văn minh mà chúng ta nhớ được qua Thánh Kinh hoặc nói chung được đền nghị cho chúng ta? Tháp Babel, đó là nơi kẻ mạnh thắng, nơi kẻ quyền lực nhất áp đặt. Đức Giáo hoàng nhìn thấy nó như thế. Kẻ nhanh nhất, mạnh nhất, hiệu quả nhất sẽ thành công áp đặt, và trí tuệ nhân tạo sẽ cho phép họ làm được điều đó. Ngày nay, chúng ta đã thấy rõ ràng có hai hoặc ba quốc gia đang tiến bộ trước tất cả những quốc gia khác. Mô hình khác là một mô hình hoàn toàn khác biệt. Nó không nói về khả năng của một số người áp đặt lên người khác. Nó nói về sự quan tâm đến tất cả mọi người, đặc biệt là những người mạnh hơn chăm sóc những người yếu hơn. Đó là giải pháp thay thế cho cuộc đua vàng, nơi người đầu tiên đến sẽ chiếm đoạt tất cả. Điều này muốn nói rằng những người có tiến bộ công nghệ, và trên thực tế là những người sẽ trở nên giàu có nhất, có bổn phận nghĩ đến những người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau và không thể bị loại trừ.
Vatican News: Liệu chúng ta có thể tin vào một hình thức nhân ái kỹ thuật số không?
Đức cha Polvani: Vâng, và từ "nhân ái" (philanthropie) rất được sử dụng trong ngành công nghiệp. Thực tế là, Đức Giáo hoàng muốn tiến xa hơn. Ngài không nói rằng làm một chút việc tốt có thể tránh khỏi bị buộc tội làm điều xấu. Vì chúng ta đang ở buổi đầu của một sự chuyển tiếp văn hóa lớn, nên ngài làm nổi bật hai lựa chọn mà nhân loại phải đối mặt. Nhân loại có thể tiến triển trong một hệ thống chỉ có một vài hình thức nhân ái rất hạn chế. Nhưng giả thuyết này sẽ ưu đãi sự chiến thắng của kẻ mạnh nhất. Nhân loại có thể chọn một con đường khác và coi trí tuệ nhân tạo như một cơ hội để nhân loại duy trì nhân tính, nếu nó được hoàn toàn sử dụng để lan tỏa điều tốt. Đây là điều mà Đức Giáo hoàng đề xuất. Ngài cũng cho hiểu rằng bây giờ là lúc, hoặc không bao giờ. Bởi vì nếu chúng ta không có khả năng thực hiện bước nhảy vọt này ngay hôm nay, nhân loại sẽ gặp nguy hiểm.
Vatican News: Phải chăng Thông điệp Magnifica humanitas vừa là kết quả của một sự suy tư vốn đã bắt đầu từ nhiều năm trước trong các thể chế khác nhau của Tòa Thánh và xuyên suốt ba triều đại giáo hoàng gần đây, vừa là giấy thông hành của triều đại giáo hoàng của Đức Lêô XIV?
Đức cha Polvani: Tôi tin rằng Đức Lêô XIV là vị Giáo hoàng đầu tiên bắt đầu triều đại giáo hoàng của mình bằng một thông điệp xã hội. Tôi không nghĩ rằng có tiền lệ nào trước đây. Để biết liệu đây là kết quả hay điểm xuất phát, cần phải hiểu quan điểm của Giáo hội Công giáo về thế giới. Giáo hội muốn tương tác với thế giới. Ngày nay, những thách thức của trí tuệ nhân tạo ngày càng trở nên rõ ràng. Từ Đức Bênêđíctô XVI và sau đó là Đức Giáo hoàng Phanxicô, người đã nói về vấn đề này tại Hội nghị G7 ở Ý vào tháng 6 năm 2024, Giáo hội Công giáo là một trong những lực lượng xã hội đầu tiên nhận ra tầm quan trọng của hiện tượng này. Trong ba triều đại giáo hoàng gần đây nhất, Giáo hội đã phản ứng ngày càng rõ ràng hơn. Trước tiên, Giáo hội quan sát những gì đang xảy ra, và giờ đây Giáo hội chuyển sang hành động. Tôi tin rằng Thông điệp mới này thể hiện một yếu tố trưởng thành hơn, và thậm chí có thể gọi nó là một giấy thông hành cho những năm tới.
-----------------------------------
Tý Linh chuyển ngữ
(nguồn : Jean Charles Putzolu – Vatican News)
