Trong khi cuộc tranh luận về khái niệm "chiến tranh chính đáng" (*) vẫn tiếp tục, điều quan trọng là cần hiểu được quan điểm của thánh Augustinô với tất cả tính phức tạp của bối cảnh lịch sử cũng như là một phần trong tầm nhìn rộng lớn hơn của ngài.
Luigi Franco Pizzolato
Trong các cuộc tranh luận thần học và các tuyên bố của Huấn quyền, khái niệm "chiến tranh chính đáng" ngày càng bị đặt vấn đề, để ủng hộ quan điểm rằng chiến tranh tự bản chất là bất hợp pháp. Tuy nhiên, khái niệm này vẫn liên tục xuất hiện trở lại, và uy tín của thánh Augustinô (354–430) thường được viện dẫn để bảo vệ nó. Theo cách lý giải truyền thống về lịch sử chiến tranh, thánh Augustinô thường được xem là nhà lý thuyết Kitô giáo đầu tiên về "chiến tranh chính đáng", nếu không muốn nói là người thực sự "phát minh" ra khái niệm này. Nhưng, như chúng ta đã biết, thánh Augustinô luôn là một tâm hồn khắc khoải (inquietus), luôn quan tâm đến những thách thức mới nảy sinh từ lịch sử, và tư tưởng của ngài cũng không ngừng biến chuyển theo thời gian. Các học giả hiểu rằng quan điểm của ngài cần phải được xem xét trong bối cảnh, chú trọng đúng mức đến hoàn cảnh lịch sử, và như một phần của tầm nhìn rộng lớn hơn giúp đặt chúng vào đúng viễn cảnh. Thay vào đó, những quan điểm ấy thường bị đóng khung cứng nhắc hay bị tách rời khỏi bối cảnh, hoặc thậm chí bị gán ghép cho truyền thống Augustinô về sau. Trong trường hợp cụ thể này, bất kỳ ai đủ kiên nhẫn - và may mắn - để trực tiếp đọc các tác phẩm của thánh Augustinô sẽ nhận thấy những dấu hiệu cho thấy sự hiểu biết sâu sắc của ngài về lịch sử đã không bỏ qua tính mơ hồ nền tảng, hay thậm chí là sự hoàn toàn không thể chấp nhận được, của khái niệm "chiến tranh chính đáng".
Những nhận định trong tác phẩm Thành quốc Thiên Chúa
Từ kiệt tác thần học lịch sử, Thành Quốc Thiên Chúa (The City of God), có ít nhất hai dè dặt quan trọng về thuyết "chiến tranh chính đáng" đáng được làm nổi bật. Một dè dặt mang tính lịch sử, dè dặt còn lại mang tính triết học.
Về dè dặt thứ nhất, thánh Augustinô nhận định rằng trong suốt lịch sử thế giới, nơi một nhân loại mang dấu ấn của tội lỗi, thì, nghiêm ngặt mà nói, "chiến tranh chính đáng" là một điều kiện vốn không tồn tại, bởi vì trong thế giới thực, ngay cả một cuộc chiến tranh chính đáng cũng vừa là hệ quả vừa là nguyên nhân của tội lỗi, và nếu tốt nhất thì cũng chỉ là đóng vai trò che đậy tội lỗi đó mà thôi. Trong hơn một thiên niên kỷ, Nhà nước La Mã đã mở rộng quyền thống trị của mình chính nhờ việc viện dẫn nguyên tắc "chiến tranh chính đáng". Lấy cớ là những hành vi bất công - dù có thật hay chỉ là cáo buộc - xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới, La Mã đã tiến hành can thiệp quân sự, bề ngoài là để khắc phục những bất công đó, nhưng thực tế là nhằm mở rộng đế chế và áp đặt trật tự của riêng mình: "Sự bất công của những kẻ bị nhắm đến trong các cuộc chiến tranh chính đáng đã góp phần gia tăng quyền lực cho chính những kẻ phát động các cuộc chiến ấy [...] Sự bất công đóng vai trò lớn trong việc gia tăng quyền lực của họ và tạo ra những kẻ bất công, để rồi từ đó lại có những đối tượng để họ tiến hành chiến tranh chính đáng và tiếp tục gia tăng quyền lực" (The City of God, IV, 15).
Chiến tranh sinh ra chiến tranh
Điều này dẫn đến một nhận định khác, cho thấy sự vô ích và nguy hiểm của một cuộc chiến như vậy: một Nhà nước "sẽ không bao giờ có thể thực thi quyền thống trị lâu dài đối với những kẻ mà họ đã thành công khuất phục bằng các thắng lợi quân sự" (The City of God, XV, 5). Chiến tranh không bao giờ mang lại nền hòa bình đích thực, mà chỉ tạo ra một nền hòa bình bấp bênh, vốn gieo rắc mầm mống cho những cuộc chiến tranh tiếp theo. Như Simone Weil sau này đã nhận định trong tập Notebooks của bà, công lý luôn là thứ "trốn chạy khỏi chiến trường của kẻ chiến thắng", bởi vì nền hòa bình đạt được bằng vũ lực luôn vượt quá giới hạn của công lý và tất yếu gieo rắc mầm mống của sự oán hận cùng lòng báo thù. Như vậy, xét về mặt lịch sử, khái niệm "chiến tranh chính đáng" chỉ là một điều hư cấu và thậm chí không thể được coi là phương tiện để đảm bảo hòa bình.
Vũ khí đối thoại
Đoạn văn thứ hai thuộc về một giai đoạn sau và mang tính chất triết học. Trong một câu văn dài và phức tạp, phản ánh sự phi lý rõ ràng mà từ đó chân lý nảy sinh, thánh Augustinô lập luận rằng "nhà hiền triết" thường ngần ngại tiến hành các cuộc chiến tranh "chính đáng", bởi vì, chính xác là bởi vì chúng chính đáng, nên họ cảm thấy mình có nghĩa vụ phải đấu tranh chống lại chúng ; thế nhưng khi làm vậy, họ lại vi phạm vai trò của mình với tư cách là một người hiền triết. Để sống đúng với bản chất của mình, họ không nên thấy sự cần thiết nào để tiến hành chiến tranh, ngay cả khi đối mặt với sự bất công (The City of God, XIX, 7).
Trong khi ở nhận định thứ nhất, với tư cách là một nhà sử học, thánh Augustinô làm nổi bật ý chí muốn nắm quyền lực vốn gắn liền với khái niệm chiến tranh chính đáng - mà thực chất lại được dùng cho việc thúc đẩy chủ nghĩa đế quốc của bên mạnh hơn - thì ở nhận định thứ hai, với tư cách là một nhà hiền triết, ngài lại chỉ ra mâu thuẫn nằm ngay trong chính khái niệm chiến tranh chính đáng đó.
Chúng ta có thể nói rằng, trong cụm từ "chiến tranh chính đáng", tính tiêu cực của danh từ ("chiến tranh") đã lấn át tính tích cực của tính từ ("chính đáng") đến mức cụm từ "chiến tranh chính đáng" tự tan vỡ từ bên trong và trở thành một sự mâu thuẫn nội tại bất khả thi. Bản thân công lý đòi hỏi chiến tranh phải bị cấm; việc chọn giải pháp bạo lực đi ngược lại đức hạnh và tước bỏ vị thế ưu tiên của logos - diễn ngôn hợp lý - vốn thuộc về những bậc hiền triết và người có đức hạnh. Trong một cuộc xung đột, nhiệm vụ của sự khôn ngoan là tìm kiếm sự thấu hiểu thấu đáo về lý do và quan điểm của tất cả các bên liên quan, thông qua những vũ khí hòa bình là đối thoại và thuyết phục.
Sự khôn ngoan chính trị: đạt được hòa bình thông qua hòa bình
Theo tôi, từ quan điểm của thánh Augustinô, chiến tranh chính đáng chính là sự hiện diện tiềm tàng, dưới một lớp vỏ bọc sai lệch, của thứ tội lỗi mà, theo những lời lẽ đầy u tối và gợi nhiều liên tưởng trong sách Sáng Thế (4, 7), đang nằm ngay trước ngưỡng cửa của kẻ bạo tàn Cain.
Mỗi độc giả sẽ tự đánh giá xem những nhận định của thánh Augustinô thâm nhập sâu xa đến mức nào vào chính lôgic tư duy của chúng ta. Những nhận định này hoàn toàn phù hợp với một tuyên bố khác, sáng tỏ và mạnh mẽ hơn, của thánh Augustinô vào giai đoạn sau của ngài và do đó, có thể nói là đại diện cho lập trường cuối cùng của ngài: "Vinh quang hơn khi dùng lời nói để chấm dứt chiến tranh, thay vì dùng gươm giáo để giết hại con người, và đạt được hòa bình thông qua hòa bình, chứ không phải thông qua chiến tranh" (Letters, 229, 2).
Đây là bài ca tôn vinh sứ mạng đích thực của sự khôn ngoan chính trị. Nó thách thức quan điểm cho rằng hòa bình có thể là kết quả của chiến tranh, thay vào đó, nó kêu gọi tìm kiếm giải pháp cho các xung đột thông qua đối thoại và thuyết phục, trước khi chúng biến thành chiến tranh; nó cũng chuyển việc theo đuổi vinh quang trần thế, vốn là nét đặc trưng của các chính trị gia, theo hướng hòa bình.
Chúng ta hãy hy vọng rằng điều này sẽ mang lại một cách hiểu về thánh Augustinô bớt phần khắc nghiệt và cứng nhắc hơn, phức tạp và toàn diện hơn, bớt theo quy ước hơn đồng thời ghi nhớ rằng tại Hippo, ngai tòa của ngài từng đặt trong Vương cung thánh đường Hòa bình.
Luigi Franco Pizzolato là Giáo sư danh dự chuyên ngành Văn chương Kitô giáo Cổ đại tại Đại học Công giáo Thánh Tâm ở Milan.
----------------------------------------
Tý Linh chuyển ngữ
(nguồn : Vatican News)
--------------------------------------
(*) Cụm từ ‘just war’ có thể được dịch sang tiếng Việt là chiến tranh chính đáng, chiến tranh chính nghĩa, hay như cha Phan Tấn Thành dịch, chiến tranh công bình.
_1791512778.jpg)
