Vào chiều thứ Hai, ngày 9/11, tại Argentina, Đức Lêô XIV đã gặp gỡ các phong trào xã hội và người lao động tại Đại học Công giáo Giáo hoàng Argentina. Trước những biến động hiện nay, ngài đã nhắc lại và khai triển năm nguyên tắc của học thuyết xã hội của Giáo hội, những nguyên tắc vốn là nền tảng cho lao động: nhân phẩm, công ích, mục đích phổ quát của của cải, tình liên đới và nguyên tắc bổ trợ.

Dưới đây là diễn văn của Đức Thánh Cha :

Các bạn thân mến,

Chào tất cả các bạn, và xin cảm ơn sự đón tiếp nồng hậu của các bạn! Tôi đã rất mong đợi được gặp gỡ tất cả các bạn, những người đại diện cho thế giới lao động tại Argentina: từ người lao động đến các doanh nhân; từ các thành viên công đoàn và các phong trào xã hội, cho đến các nhà giáo dục và những thành viên khác trong cộng đồng học thuật của Đại học Công giáo Giáo hoàng Argentina. Tôi xin gửi lời chào thân ái đến Đại Chưởng ấn, cũng là Tổng Giám mục Buenos Aires, cũng như Chủ tịch Ủy ban Giám mục về Mục vụ Xã hội, và tôi cảm ơn các ngài vì những lời các ngài đã nói với tôi, nhân danh tất cả những người có mặt ở đây. Tôi đặc biệt cảm ơn những ai đã chia sẻ chứng tá và các tác phẩm nghệ thuật của mình với chúng ta, qua đó làm chứng cho sự cao cả của Thiên Chúa trong cuộc đời họ.

Cũng như âm nhạc, vốn giúp nâng tâm hồn chúng ta hướng về Thiên Chúa và vượt lên trên những khía cạnh thường nhật của cuộc sống, lao động mời gọi chúng ta cùng cộng tác vào công trình kỳ diệu và hài hòa của Chúa. Về phương diện này, Thánh Gioan Phaolô II đã nhắc nhở chúng ta rằng “con người, được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, thông qua lao động của mình, tham gia vào công trình của Đấng Tạo Hóa, và trong mức độ của những khả năng của mình, theo một nghĩa nào đó, tiếp tục phát triển và hoàn thiện công trình ấy trong khi ngày càng tiến sâu hơn vào việc khám phá các nguồn lực và giá trị ẩn chứa bên trong toàn thể thế giới thụ tạo ” (Thông điệp Laborem Exercens, số 25). Do đó, lao động không phải là công cụ gây xung đột, nhưng nó góp phần xây dựng thực tại xã hội thông qua sự đóng góp của mỗi cá nhân, đồng thời tôn trọng trật tự của công trình tạo dựng.

Niềm xác tín này vẫn còn mang tính thời sự, bất kể hoàn cảnh xung quanh ra sao hay ngay cả khi chính cấu trúc của lao động đang không ngừng tiến triển (xem Magnifica humanitas, số 150). Ngày nay, xét từ nền tảng nhân học và quy mô toàn cầu vốn là đặc trưng của nó, lao động không chỉ đối mặt với các vấn đề kinh tế, mà còn phải đương đầu với thách thức từ cuộc khủng hoảng sinh thái và việc sử dụng thiếu trách nhiệm các nguồn tài nguyên của hành tinh. Ở đâu sự thống trị của một nhóm thiểu số chiếm ưu thế, thì lao động bị biến thành sự bóc lột đối với tất cả những ai tham gia vào lĩnh vực nghề nghiệp. Người lao động chỉ được đánh giá dựa trên hiệu suất của họ. Thực trạng này trở nên cấp bách hơn bao giờ hết dưới góc nhìn về "sinh thái toàn diện" mà Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nêu ra, theo đó lao động góp phần vào việc quản lý có trách nhiệm đối với công trình tạo dựng, trong đó sự phát triển kỹ thuật phải hài hòa với việc tôn trọng các nhịp điệu của tự nhiên cũng như các giới hạn của những hệ sinh thái khác nhau (xem Laudato si’, số 11). Đây là một chỉ dẫn vẫn còn nguyên giá trị ngay cả trong giai đoạn chứng kiến ​​những thay đổi sâu sắc về cấu trúc lao động, trong đó lý lẽ của một nhóm thiểu số dường như chiếm ưu thế, trong khi quên mất rằng “sẽ không phải là tiến bộ thực sự nếu gia tăng phúc lợi cho một số người bằng cách hủy hoại các hệ sinh thái, đẩy gánh nặng chi phí lên vai những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất hay làm tổn hại đến điều kiện sống của các thế hệ đến sau chúng ta” (Magnifica humanitas, số 84).

Mọi lao động và mọi yếu tố của thế giới lao động phải luôn mang dấu ấn đặc biệt này: nó được thực hiện bởi một người, vốn phát huy hết tiềm năng của mình, và nó hướng tới sự phát triển trọn vẹn của người thực hiện nó. Ở đây chúng ta thấy mình phải đối mặt với nguyên tắc đầu tiên và cơ bản nhất trong các nguyên tắc của học thuyết xã hội của Giáo hội: nguyên tắc về phẩm giá của nhân vị. Con người là tác giả, là trung tâm và là mục đích của mọi đời sống kinh tế, xã hội; do đó, nền kinh tế phải phục vụ con người chứ không phải con người phục vụ nền kinh tế. Lời khẳng định này có vẻ lý thuyết, nhưng trái lại, nó tạo thành điểm trung tâm trong tư tưởng xã hội của Giáo hội kể từ vị tiền nhiệm của tôi là Lêô XIII, người, để thúc đẩy sự hòa hợp giữa các bên và loại bỏ xung đột trong lĩnh vực lao động (x. Rerum novarum, số 15), đã nhấn mạnh sự cần thiết phải tạo ra sự cân bằng thích đáng giữa các nguyên tắc kinh tế, tầm nhìn của các doanh nhân và nhu cầu của người lao động và gia đình họ. Đây là lý do tại sao thất nghiệp tạo thành một thảm kịch thực sự trong cuộc sống của những người phải chịu đựng nó. Việc tước đi cơ hội lao động của một người không chỉ đơn thuần là khước từ thu nhập của họ, đó còn là sự xúc phạm nghiêm trọng đến phẩm giá của họ, là triệt tiêu khả năng đóng góp cho xã hội của họ, đồng thời đẩy họ vào tình trạng bị loại trừ khỏi đời sống xã hội, qua đó làm rạn nứt sự gắn kết của cấu trúc xã hội và phá hủy các hoạt động cộng đồng hướng tới công ích.

Như Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nhắc nhở chúng ta: “Trong một xã hội thực sự phát triển, lao động là một chiều kích không thể tách rời của đời sống xã hội, bởi vì lao động không chỉ là phương tiện để kiếm sống, mà còn là con đường cho sự triển nở bản thân, là cách thức để xây dựng những mối quan hệ lành mạnh, thể hiện bản thân, chia sẻ các ân huệ, cảm nhận đồng trách nhiệm trong việc cải thiện thế giới, và cuối cùng là sống như một dân tộc” (Fratelli tutti, số 162). Tại đây, chúng ta thấy nguyên tắc nhân phẩm gắn kết trực tiếp với nguyên tắc công ích, được định nghĩa là toàn bộ các điều kiện trong đời sống xã hội, cho phép các nhóm cũng như từng cá nhân của chúng đạt được sự triển nở trọn vẹn của bản thân một cách đầy đủ và dễ dàng hơn. Công ích đòi hỏi phải vượt ra khỏi chủ nghĩa cá nhân khô khan cùng chủ nghĩa duy lợi hẹp hòi, bằng cách thúc đẩy một “văn hóa gặp gỡ”, trong đó tăng trưởng kinh tế được chuyển hóa thành sự phát triển con người toàn diện đích thực.

Vả lại, theo quan điểm Kitô giáo, chúng ta còn coi lao động là phương thế thánh hóa, bởi vì khi thực thi lao động, chúng ta đang thực thi ý muốn của Đấng Tối Cao. Như được ghi lại ở những trang đầu Thánh Kinh: “Đức Chúa là Thiên Chúa đem con người đặt vào vườn Ê-đen, để con người cày cấy và canh giữ đất đai” (St 2,15). Lệnh truyền này trong Thánh Kinh thiết lập nguyên tắc mục đích phổ quát của của cải. Mặc dù Giáo hội công nhận và bảo vệ quyền tư hữu, nhưng quyền này luôn đi kèm với một “món nợ xã hội”: trái đất cùng hoa màu của nó đã được Thiên Chúa ban tặng để nuôi dưỡng toàn thể nhân loại (x. Laudato si’, số 93). Việc “cày cấy” và “chăm sóc” cho thấy chúng ta không phải là những người sở hữu tuyệt đối, nhưng là những người gìn giữ một di sản cần được chia sẻ một cách công bằng và bình đẳng, xóa bỏ các bất đối xứng mang tính cấu trúc vốn đẩy những nhóm dễ bị tổn thương nhất ra bên lề, đồng thời luôn ý thức về trách nhiệm của chúng ta đối với các thế hệ tương lai. Đây là một hoàn cảnh tác động đến từng cá nhân, cộng đồng cũng như các quốc gia. Nó thậm chí còn ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các Nhà nước, làm suy yếu lòng tin lẫn nhau và làm suy yếu ý thức của mỗi dân tộc cùng thuộc về gia đình nhân loại, cũng như nghĩa vụ của các Nhà nước trong việc hợp tác giải quyết các vấn đề thông qua các quyết định chung. Chính vì vậy, chúng ta có thể khẳng định rằng, ngay từ thuở sơ khai khi con người xuất hiện trên trái đất, lao động đã trở thành một phần thiết yếu trong cách thức chúng ta, với tư cách là con người, cùng cộng tác vào công trình của Thiên Chúa nhằm hoàn thiện thế giới này.

Phẩm giá con người, công ích và mục đích phổ quát của của cải : những nguyên tắc này cho thấy một chiều kích tương quan nội tại và cùng quy tụ về nguyên tắc liên đới. Liên đới vốn không phải là cảm giác trắc ẩn hời hợt, mà là trách nhiệm của mỗi cá nhân và mỗi thể chế đối với thiện ích của tất cả mọi người. Trong một cấu trúc kinh tế toàn cầu hóa vốn có xu hướng dẫn đến một "nền văn hóa vứt bỏ", sự liên đới trở thành một sức mạnh có khả năng xây dựng một cấu trúc xã hội mới có khả năng xác định lại các nhu cầu thị trường và các mối tương quan lao động dựa trên những tiêu chí về công bằng, đồng thời tuân theo lôgic của sự hỗ tương. Như vậy, trong tay những người biết cách tận dụng chúng, tài năng trở thành phương tiện quan trọng để đóng góp vào một công ích đích thực, vốn thích ứng được với sự tiến bộ công nghệ, mà không bỏ lại bất kỳ ai phía sau. Đối với người Kitô hữu, điều này còn có nghĩa là nhận ra rằng chính Thiên Chúa đang hành động trong chúng ta, nếu chúng ta biết khiêm nhường thừa nhận điều đó.

Sự khéo léo mà dân tộc này đã thể hiện trong lao động và qua đó đã biết đóng góp vào công ích, cũng như vào việc phát triển các canh tân hữu ích cho xã hội là điều bất khả phủ nhận. Chỉ cần nêu một vài ví dụ, có thể nghĩ đến các lĩnh vực như thiên văn học, nông nghiệp và y học, những lĩnh vực mà những đóng góp của một số người Argentina đã cho phép những bước tiến quan trọng. Hãy nghĩ đến cả những công việc thầm lặng và đầy hy sinh mà các nhiệm vụ gia đình biểu hiện, đến những giờ tình nguyện phục vụ thức uống mate cho trẻ em tại các khu dân cư, hay đến những ngày dài miệt mài cày xới, canh tác và thu hoạch trên một cánh đồng. Chính ở đây mà nguyên tắc bổ trợ được thể hiện rõ nét. Nguyên tắc này khẳng định rằng Nhà nước hay các doanh nghiệp lớn không được thâu tóm các sáng kiến ​​và năng lực của cộng đồng địa phương hay các nhóm trung gian, nhưng đúng hơn phải hỗ trợ và củng cố họ. Trong truyền thống tư tưởng xã hội của Giáo hội, Nhà nước không nhất thiết phải làm mọi việc, nhưng Nhà nước có sứ mạng thúc đẩy hoạt động của các tổ chức trung gian : gia đình, chính quyền địa phương, các nhóm và phong trào xã hội, đồng thời duy trì thẩm quyền điều tiết vì công ích, cũng như đảm nhận những nhiệm vụ mà các nhóm ở cấp thấp hơn không thể thực hiện được.

Ngày nay, nguyên tắc này, mà Đức Giáo hoàng Piô XI là người đầu tiên đưa vào học thuyết xã hội (xem Quadragesimo anno, số 80), đã trở thành khuôn khổ cho hoạt động của các chính phủ, đồng thời cũng chi phối các hình thức hội nhập kinh tế giữa các Nhà nước. Song song đó, các phong trào quần chúng, nền kinh tế bình dân và những người lao động phi chính thức – những người thu gom phế liệu, nông dân, nghệ nhân - chính là những biểu hiện sống động của "tính bổ trợ tích cực" mà Đức Giáo hoàng Phanxicô đã bảo vệ trong các bài phát biểu trước các Phong trào quần chúng. Họ không thụ động chờ đợi sự giúp đỡ từ Nhà nước ; họ tự tổ chức từ cơ sở để xây dựng các giải pháp cộng đồng. Thông qua yêu cầu về sự hòa nhập xã hội, họ bảo vệ ba "T" này : tierra, techo y trabajo - đất đai, nhà ở và việc làm - những yếu tố mà Đức Giáo hoàng Phanxicô thường xuyên xác định là những đòi hỏi của công bằng xã hội.

Các bạn thân mến, đó là lý do tại sao thật là khích lệ khi lắng nghe những chứng tá của các bạn và khám phá cách Thiên Chúa không ngừng lớn lên trong các bạn. Chính khi chọn con đường khiêm nhường mà chúng ta ý thức rằng chúng ta không thể tự đủ cho mình được, rằng chúng ta cần đến nhau và chỉ khi mở lòng cộng tác với những người xung quanh mà chúng ta mới có thể cùng nhau xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn. Cũng như Thiên Chúa đã tạo dựng chúng ta một cách độc đáo, Ngài cũng trông cậy vào từng người trong chúng ta. Nhưng đồng thời, Ngài cũng mời gọi chúng ta bước vào sự hiệp thông, bước vào tương quan với Ngài và với tha nhân. Đây chính là con đường cần theo để xây dựng đất nước Argentina đoàn kết mà chúng ta mong muốn cho tương lai, một "tình bạn xã hội" đích thực theo kiểu nói của thông điệp Fratelli tutti, vốn vượt lên trên sự phân cực biện chứng và kiến ​​tạo một cấu trúc hòa bình dựa trên công lý và đối thoại, ở cả cấp độ quốc gia lẫn đa phương.

Trong thế giới kinh doanh, cuộc đời của đấng đáng kính Enrique Shaw, một doanh nhân Công giáo đã hoán cải khi khám phá ra vẻ đẹp của Tin Mừng, như được thể hiện trong Học thuyết Xã hội của Giáo hội, đang chất vấn chúng ta một cách mạnh mẽ. Vị chân phước tương lai, được thúc đẩy bởi một quan niệm Kitô giáo về con người, “đã hiểu rằng nền công nghiệp không chỉ đơn thuần là một bộ máy sản xuất hay phương tiện tích lũy tư bản, nhưng là một cộng đồng đích thực gồm những con người được mời gọi cùng nhau phát triển” (Sứ điệp gửi các tham dự viên Hội nghị Công nghiệp lần thứ 31 tại Argentina, ngày 8 tháng 9 năm 2025). Tư tưởng của ngài, vốn là chủ đề được nghiên cứu chuyên sâu ngay tại trường Đại học này, mà chính ngào đã góp phần sáng lập, được diễn đạt rõ ràng qua những lời của ngài: “Cần phải đào tạo các doanh nhân Kitô hữu và truyền đạt cho họ một lối sống: góp phần vào một thế giới tốt đẹp hơn, chủ yếu thông qua hành động của mỗi doanh nhân Kitô hữu trong phạm vi của chính họ […]. Đây là sứ mạng của đức tin và cuộc sống: tìm cách thánh hóa bản thân thông qua nghề nghiệp của chúng ta và tìm cách thánh hóa nghề nghiệp của chúng ta” (Notes et remarques personnelles, p. 58).

Các doanh nhân tạo ra việc làm thông qua nguồn vốn của mình thường phải đặt chính tài sản riêng của họ vào thế rủi ro. Bởi vì không thể tạo ra của cải tại một quốc gia nếu không đích thân tham gia vào quá trình đó, nếu không đảm nhận sự bấp bênh mà tương lai khơi lên, một tương lai với các tham số nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của chúng ta. Đồng thời, cần phải cảnh giác để tránh nguy cơ của lòng tham mà, như Đức Giáo hoàng Phanxicô đã khẳng định, "là một căn bệnh của tâm hồn" (Tiếp kiến ​​chung, ngày 24 tháng 1 năm 2024). Ơn gọi doanh nhân là một sứ mạng cao quý nếu nó kín múc cảm hứng từ nguyên tắc về chức năng xã hội của tài sản và vốn. Khi lợi nhuận kinh tế trở thành tiêu chí duy nhất của thành công, doanh nghiệp sẽ mất đi tính nhân văn và trở thành một cơ cấu tội lỗi gây ra sự loại trừ. Các doanh nhân được mời gọi đảo ngược lôgic kỹ trị này bằng một cam kết đạo đức vốn ưu tiên bảo vệ môi trường và phẩm giá của lao động, khởi đi từ nguyên tắc rằng sự thành công về tài chính phải được đo lường bằng công ích (xem Laudato si’, số 109).

Các công đoàn và hiệp hội người lao động có phạm vi hoạt động và phát triển rộng lớn tại đây, thông qua việc tham gia trực tiếp hơn để đảm bảo tôn trọng các điều kiện lao động xứng đáng. “Những sáng kiến ​​nảy sinh theo hướng này - các hiệp hội, công đoàn, hợp tác xã, tổ chức từ thiện - đã đóng góp một cách quyết định vào việc cải thiện luật lao động, vào việc bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất và thúc đẩy các điều kiện nhân văn hơn” (Magnifica humanitas, số 155). Sứ mạng của họ rất cụ thể: trở thành công cụ của tình liên đới và sự gắn kết ; đóng vai trò là cầu nối hợp tác giữa người lao động và doanh nghiệp. Xét từ góc độ này, công đoàn là một thể chế cần thiết khi nó bảo vệ những người không có tiếng nói và khi nó phản đối việc biến sức lao động thành hàng hóa. Thế nhưng, để duy trì thẩm quyền luân lý đó, phong trào công đoàn phải thường xuyên hướng về những vùng ngoại vi hiện sinh, bằng cách kết nối và tiếp cận những người lao động đang ở trong các hoàn cảnh bấp bênh, những người lao động phi chính thức và những người bị loại trừ khỏi hệ thống chính thức, đồng thời luôn quan tâm đến những biến đổi sâu xa đang diễn ra trong thế giới lao động.

Những thách thức do trí tuệ nhân tạo và quá trình tự động hóa thiếu kiểm soát gây ra có thể đe dọa nhiều công việc và trở thành mối đe dọa thực sự đối với sự phát triển toàn diện và thích đáng của con người. Công nghệ phải luôn phụ thuộc vào đạo đức; thuật toán không thể thay thế khả năng phân định của con người, cũng như không thể thay thế giá trị nội tại của sự hiện diện thể lý và nỗ lực của người lao động (xem Laudato si’, số 107). Các cơ quan công quyền phải đảm bảo điều này không xảy ra. Ngược lại, “khả năng tiếp cận việc làm cho tất cả mọi người phải luôn là mục tiêu ưu tiên trong các chính sách công và tiến trình kinh tế, một tiêu chí để đánh giá phẩm chất nhân bản của một mô hình phát triển” (Magnifica humanitas, số 154). Sự cam kết dấn thân của các cơ quan công quyền trong việc thúc đẩy các chính sách ổn định, tạo điều kiện cho việc làm đầy đủ và hòa nhập xã hội trong một khuôn khổ đạo đức trong đó nền kinh tế, thị trường và Nhà nước cùng hành động theo cách bổ trợ để đảm bảo sự tái phân phối cơ hội một cách công bằng, là điều bất thể thay thế.

Thiên Chúa kêu gọi tất cả chúng ta hãy quan tâm đến nhu cầu của những người xung quanh, bằng cách phục vụ tha nhân thông qua lao động của mình. Nhận ra gương mặt của người đang đau khổ, trong các vùng ngoại vi đô thị hay nông thôn, là chìa khóa của tình yêu mang tính chính trị mà thông điệp Fratelli tutti đề nghị. Tình huynh đệ không phải là một điều không tưởng trừu tượng, nhưng là một phạm trù chính trị và thần học, vốn đòi buộc chúng ta nhìn nhận nhau như những người bình đẳng, từ đó phá vỡ các bức tường của sự thờ ơ toàn cầu (xem Fratelli tutti, số 73). Đừng chạy trốn cuộc gặp gỡ thường ngày với Chúa Kitô trong các nhiệm vụ hằng ngày của chúng ta, dù chúng có vẻ tầm thường hay nhỏ bé đến đâu. Trong cái nhìn của Thiên Chúa, không có công việc nào là nhỏ bé cả: sự cao cả của một công việc không nằm ở những gì được thực hiện, nhưng ở tình yêu được đặt vào trong từng cử chỉ, từng lời nói, từng suy nghĩ.

Anh chị em thân mến, đối với thế giới đầy biến động này, tôi xin gửi đến anh chị em những nguyên tắc vốn là nguộc gốc của Học thuyết xã hội của Giáo hội: bảo vệ phẩm giá con người, thúc đẩy công ích, thừa nhận mục đích phổ quát của của cải, sống tình liên đới thực sự và tính bổ trợ đầy trách nhiệm, để cùng nhau xây dựng nền văn minh tình yêu. "Chúng ta hãy kiên trì làm việc, đặt Thiên Chúa trở lại nơi chân trời hành động của chúng ta, và đặt con người vào trung tâm của những lựa chọn của chúng ta" (Magnifica humanitas, số 16). Chỉ bằng cách đó, chúng ta mới có thể tin chắc đang bước đi trên trần thế này theo con đường mà Thiên Chúa đã vạch sẵn cho chúng ta từ trời cao. Khi ấy, lao động của chúng ta sẽ trổ sinh hoa trái ; những hoa trái sẽ tồn tại mãi cho đến sự sống đời đời (x. Ga 15,16). Cảm ơn anh chị em rất nhiều.

-------------------------------------------

Tý Linh chuyển ngữ

(nguồn : vatican.va)