Đối với các Đức Giáo hoàng, sử thi của Homer, tác phẩm đã truyền cảm hứng cho bộ phim mới của đạo diễn Christopher Nolan, trước hết là một hình ảnh ẩn dụ cho hành trình hiện sinh của nhân loại. Như Đức Giáo hoàng Phanxicô đã chia sẻ trong chuyến tông du Hy Lạp năm 2021, "ơn cứu độ được tìm thấy giữa biển khơi, trong sự năng động, trong hành trình tìm kiếm, trong việc theo đuổi những ước mơ."
Odysseus trong hang của thần Polyphemus, tác phẩm của Jakob Jordaens (thế kỷ XVI; Bảo tàng Pushkin, Moscow).
Việc đọc tác phẩm Odyssey qua những suy tư của các Đức Giáo hoàng mang lại một góc nhìn về thế giới và ý nghĩa của sự hiện hữu. Cần có một lưu ý sơ bộ về từ εὐαγγέλιον (evangelium), vốn có một lịch sử lâu đời. Vào năm 2012, trong dịp Đại hội thường kỳ của Thượng Hội đồng Giám mục, Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI đã nhấn mạnh rằng thuật ngữ này "xuất hiện nơi Homer", trong Odyssey: "đó là sự loan báo về một chiến thắng, và do đó, là sự loan báo về điều tốt lành, niềm vui và hạnh phúc. Sau đó, nó xuất hiện trong sách Isaia Đệ nhị (xem Is 40,9) như một tiếng nói loan báo niềm vui đến từ Thiên Chúa, như một tiếng nói giúp cho hiểu rằng Thiên Chúa không hề lãng quên dân Ngài."
Sử thi Odyssey và những câu hỏi nền tảng
Hành trình của Odysseus trước hết xoay quanh những câu hỏi nền tảng nêu bật hành trình cuộc sống của con người: Tôi là ai? Tôi từ đâu đến và sẽ đi về đâu? Trong các tác phẩm của Homer, như có thể đọc thấy trong Thông điệp Fides et Ratio của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II, đó là những câu hỏi vốn có "chung một cội rễ: cuộc tìm kiếm ý nghĩa vốn từ bao đời luôn đè nặng lên tâm hồn con người, bởi lẽ định hướng cho sự hiện hữu đều tùy thuộc vào lời giải đáp cho những câu hỏi ấy".
Tìm kiếm ý nghĩa
Ngay từ những trang đầu tiên, Odyssey đã đưa ra lời mời gọi không nên dừng lại ở Ithaca. Việc bắt đầu một cuộc hành trình trở thành nguồn tri thức, cho phép người ta định vị các giai đoạn khác nhau của cuộc sống thông qua kinh nghiệm sống. Và việc tìm kiếm chân lý cũng không nên là một việc làm thụ động. Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã diễn đạt sự bồn chồn lành mạnh này trong buổi tiếp kiến chung ngày 7 tháng 12 năm 1966, bằng cách đặt câu hỏi sau: "Chẳng phải Odysseus, người khao khát trở thành chuyên gia về thế giới, về những thói xấu của con người và về giá trị (Dante, Inf. 26), vĩ đại hơn nàng Penelope thanh thản sao?"
Eurycleia nhận ra Odysseus (tác phẩm của William-Adolphe Bouguereau).
Giá trị của hành trình
Số phận con người không được xây dựng bằng việc chờ đợi các sự kiện dần thành hình và định hình rõ nét. Trong chuyến tông du Hy Lạp năm 2021, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã giải thích rằng "vượt qua một vùng biển đầy sóng gió, như sử thi vĩ đại của Homer dạy chúng ta, thường là con đường duy nhất để tiến về phía trước." Phát biểu tại Nghị viện Hy Lạp vào ngày 6 tháng 12 năm 2021, ngài nhấn mạnh rằng con người không thể bất động khi đối mặt với những bước ngoặt và giông bão của cuộc đời. Vị Giáo hoàng người Argentina cũng nhắc lại rằng trong tác phẩm Odyssey của Homer, người hùng đầu tiên xuất hiện không phải là Odysseus, mà là một chàng trai trẻ. Đó là Telemachus, con trai ông. "Anh chưa từng biết mặt cha, và lòng đầy ắp nỗi lo âu cùng sự nản lòng, bởi vì anh không biết cha mình đang ở đâu, hay liệu ông còn sống hay không."
Tại ngã ba đường cần phải lựa chọn
Tiếp tục những suy tư về hình tượng Telemachus trong chuyến tông du Hy Lạp, Đức Giáo hoàng Phanxicô giải thích rằng "có nhiều tiếng nói vang lên, trong đó có tiếng nói của thần linh, thôi thúc anh hãy can đảm và lên đường." "Và đây là những gì anh làm: anh đứng dậy, bí mật sửa sang con tàu, rồi vội vã khởi hành chuyến phiêu lưu ngay khi bình minh ló dạng." Sự lựa chọn của Telemachus không chỉ gắn liền với cốt truyện của sử thi, nhưng còn phản ánh những bước đi của các thế hệ trẻ đang nỗ lực kiến tạo tương lai giữa muôn vàn khó khăn và bất định. Quyết định của người con trai duy nhất của Odysseus và Penelope cũng tương đồng với quyết định của biết bao người di cư. Giữa thời đại bị xâu xé bởi căng thẳng và xung đột, họ vẫn dự phóng những ước mơ của mình vượt lên trên mọi nỗi sợ hãi và âu lo.
Ơn cứu rỗi "nằm ở ngoài khơi xa"
Câu chuyện của Homer vì thế trở thành phép ẩn dụ cho hành trình của biết bao nhân vật tựa như Telemachus và Odysseus, những người đã băng qua đại dương lịch sử và vẫn đang tiếp tục chèo lái vượt qua những thách thức của thế giới đương đại. Khi kết nối sử thi Odyssey với cuộc sống thường nhật, Đức Phanxicô nhấn mạnh rằng "ý nghĩa cuộc sống không nằm ở việc ngồi bên bờ biển chờ đợi gió mang đến điều gì đó mới mẻ." Cuộc sống của con người luôn hướng về phía chân trời. "Ơn cứu rỗi nằm ở ngoài khơi xa, trong sự năng động, trong hành trình tìm kiếm, trong việc theo đuổi những giấc mơ, những giấc mơ đích thực, những giấc mơ được ấp ủ với đôi mắt vẫn mở rộng, đi kèm với đó là sự mệt mỏi, những cuộc đấu tranh, những cơn gió ngược chiều và cả những cơn bão tố bất ngờ."
Odysseus và các nàng Siren. Tranh khảm sàn Rôma có niên đại từ thế kỷ thứ II sau Công nguyên.
Giữa hai vùng biển
Có những khoảnh khắc trong cuộc đời mà quá khứ và tương lai dường như hòa quyện vào nhau và cùng hiện diện trên một sân khấu. Trong cuộc gặp gỡ năm 2023 với các chủng sinh thuộc các giáo phận vùng Calabria, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã đề cập đến khoảnh khắc mang tính bước ngoặt ấy, được lưu danh trong sử thi của Homer, nằm giữa những cuộc phiêu lưu trên hành trình và chặng đường trở về quê nhà. "Trong tác phẩm Odyssey, Homer kể lại việc Odysseus, vào giai đoạn cuối của chuyến hành trình, đã đặt chân lên một dải đất nơi ông có thể chiêm ngưỡng vẻ đẹp của hai vùng biển." Chính nơi vẻ đẹp ấy, những ký ức và ước mơ của con người cùng song hành: những cội rễ cần được gìn giữ và những hoa trái cần được thu hoạch.
Toàn bộ cuộc đời chúng ta là một hành trình
Chính qua trải nghiệm về hành trình này, nhất là qua bản chất sống động mang tính hiện sinh của nó, mà con người có thể thấu hiểu ý nghĩa sâu xa nhất thuộc về chiều kích nhân sinh. Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã khẳng định trong buổi Tiếp kiến chung ngày 31 tháng 12 năm 2025: "Toàn bộ cuộc đời chúng ta là một hành trình mà mục đích tối hậu của nó vượt lên trên không gian và thời gian, để được hoàn thành trong cuộc gặp gỡ với Thiên Chúa và trong sự hiệp thông trọn vẹn và vĩnh cửu với Ngài." "Tất cả chúng ta đều là những người di cư", những khách hành hương "đang trên đường về quê hương thiên quốc", và ý nghĩa của hành trình này, như Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhấn mạnh thêm trong chuyến tông du đến Tây Ban Nha, nằm ở việc làm cho con đường ấy trở nên "nhân bản hơn đối với mọi người, bằng cách trao ban những gì nằm trong khả năng của mỗi người." Giống như Odysseus, con người được mời gọi lên đường và đối mặt với những thử thách của cuộc sống.
Tý Linh
(theo Amedeo Lomonaco – Vatican News)
_1785058600.jpg)
