Thông qua một Tự sắc được công bố vào ngày 29/8/2026, Đức Lêô XIV đã trao cho Công nghị các Giám mục thuộc Giáo hội Đông phương khả năng phế truất Thượng phụ trong trường hợp xảy ra hành vi sai phạm nghiêm trọng.
Văn bản pháp lý này giúp củng cố thẩm quyền của các Hội đồng Giám mục của các Giáo hội Đông phương. Nhận thấy một khoảng trống pháp lý trong Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương (Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium) – văn bản quy định cơ chế vận hành của các Giáo hội này – , Đức Giáo hoàng Lêô XIV cho rằng "cần thiết phải thiết lập một quy trình chặt chẽ để Công nghị các Giám mục thực hiện việc phế truất Thượng phụ khỏi chức vụ". Tại các Giáo hội này, chính hội nghị các Giám mục này là cơ quan tập thể bầu ra vị lãnh đạo của mình, tức là Đức Thượng phụ.
"Công nghị các Giám mục là nguồn khởi phát việc bầu chọn Thượng phụ," Đức Lêô XIV ghi nhận trong văn bản này, đồng thời coi việc "công nhận và mở rộng thẩm quyền [của Công nghị] là điều thích hợp". Tuy nhiên, người đứng đầu Giáo hội Công giáo giải thích rằng, nếu "sự hòa hợp đặc thù trong Giáo hội bị tổn hại nghiêm trọng," thì cần phải có khả năng "khôi phục sự hòa hợp đó trong khuôn khổ sự hiệp thông giữa các Giám mục."
Ngài khẳng định rằng, trên thực tế, "không thể xem xét vị Thượng phụ một cách tách biệt" khỏi Công nghị các Giám mục. Theo giáo luật của các Giáo hội Đông phương, Công nghị các Giám mục nắm giữ quyền lập pháp và tư pháp, trong khi Thượng phụ nắm giữ quyền hành pháp. Sau khi đắc cử, vị Thượng phụ vẫn là thành viên của hội đồng Giám mục, với "một lá phiếu có giá trị ngang bằng với các thành viên khác", theo một nguồn tin từ Vatican được I.Media tham khảo. "Tuy nhiên, nguồn tin này cũng cho biết lịch sử từng ghi nhận những trường hợp tranh chấp gay gắt dẫn đến tình trạng tê liệt của cả một Giáo hội".
Trong Tự sắc này, Đức Giáo hoàng Lêô XIV giải thích rằng nếu mối liên kết giữa Công nghị và vị Thượng phụ "bị tổn hại không thể cứu vãn", thì phải có cách "khắc phục" tình trạng đó. Ngài viết rằng, chính vì vậy, Công nghị các Giám mục "phải có khả năng thực thi thẩm quyền giáo luật cho phép các ngài yêu cầu vị Thượng phụ giải trình về các hành động của mình".
Cụ thể, Đức Giáo hoàng đang sửa đổi các điều luật 106 và 126 của Bộ Giáo luật các Giáo hội Công giáo Đông phương, nhằm cho phép "Giám mục có thâm niên được truyền chức giám mục cao nhất" triệu tập Công nghị trong trường hợp xảy ra "sự vi phạm nghiêm trọng và không thể cứu vãn đối với sự hiệp thông" do vị Thượng phụ gây ra. Khi đó, hội nghị này có thể yêu cầu vị Thượng phụ "từ nhiệm". Một chuyên gia về các Giáo hội Đông phương được hãng tin I.Media tham vấn nhận định: "Đức Giáo hoàng đang đề cập đến những trường hợp ngoại lệ và đặc biệt nghiêm trọng."
Việc bãi nhiệm phải thông qua bỏ phiếu
Nếu vị Thượng phụ từ chối từ nhiệm, việc bãi nhiệm ngài sẽ được đưa ra bỏ phiếu. Nếu có ít nhất hai phần ba số Giám mục bỏ phiếu tán thành việc ngài rời khỏi chức vụ, Đức Giáo hoàng sẽ được thông báo "càng sớm càng tốt". Sau đó, trách nhiệm thuộc về ngài trong việc "chấp thuận quyết định bãi nhiệm, qua đó khiến Tòa Thượng phụ bị bỏ trống". Trước đây, trong trường hợp xảy ra rạn nứt sâu sắc giữa các Giám mục và vị Thượng phụ của họ, một số Giáo hội Đông phương có thể rơi vào bế tắc. Khi đó, họ sẽ phải nhờ đến Bộ các Giáo hội Đông phương hoặc chính Đức Giáo hoàng. Một nguồn tin từ Vatican giải thích: "Nếu không tìm ra giải pháp, một Công nghị ngoại thường do Đức Giáo hoàng hoặc đại diện của ngài chủ trì sẽ được tổ chức tại Rôma để giải quyết xung đột giữa vị Thượng phụ và Công nghị các Giám mục".
Theo tin tức, ít nhất hai Công nghị kiểu này hẳn đã diễn ra vào năm ngoái. Nguồn tin của chúng tôi nhận định: "Sau sự kiện đó, hẳn Đức Giáo hoàng cảm thấy luật còn thiếu sót điều gì đó", đồng thời dự đoán rằng "các thông báo liên quan đến Tự sắc này" có thể sớm được đưa ra tại một số Giáo hội Đông phương.
Tý Linh
(theo Aleteia)
