Liệu nước Pháp, nơi Đức Lêô XIV dự kiến ​​sẽ đến thăm vào cuối tuần này, có còn là một quốc gia Công giáo? Những người Công giáo nào sẽ chào đón Đức Giáo hoàng trong chuyến tông du thứ năm của ngài, diễn ra từ ngày 25 đến 28 tháng Chín? Cùng với nhà sử học Guillaume Cuchet, chúng ta sẽ nhìn lại những năm tháng suy thoái của Công giáo và xem xét sự hồi sinh đức tin đang diễn ra trong một bộ phận giới trẻ Pháp ngày nay.

Chưa đến 2% người Pháp tham dự Thánh lễ Chúa nhật, song thành phần giáo dân hiện nay lại trẻ hơn so với trước đây. Đó là nhận định của tác giả cuốn sách Le catholicisme a-t-il encore un avenir en France? (Liệu đạo Công giáo còn có tương lai tại Pháp? - NXB Seuil, 2021). Theo vị giáo sư chuyên ngành lịch sử đương đại tại Đại học Paris 1 Panthéon-Sorbonne, cộng đồng này đang tự định hình lại theo mô hình xã hội học hình chữ U, với sự dẫn dắt của tầng lớp trung lưu bảo thủ và cộng đồng người nhập cư theo Kitô giáo đầy năng động. Dù số lượng ít hơn, nhưng những người Công giáo này đang khẳng định sự hiện diện của mình một cách rõ nét và tích cực hơn trong không gian công cộng. Nhà sử học này cho rằng đây là một trong những hệ quả của việc "trở thành thiểu số" trong một xã hội đã bị thế tục hóa sâu xa.

Tuy nhiên, kể từ năm 2019, Giáo hội đã chứng kiến ​​sự trỗi dậy mạnh mẽ của các cuộc rửa tội cho người trưởng thành, được thúc đẩy bởi mạng xã hội, bởi mối quan hệ với Hồi giáo và sự xuất hiện của một thế hệ không còn mang nặng định kiến ​​tôn giáo. Liệu đây là một sự phục hưng nhất thời hay bền vững? Dù thế nào đi nữa, xu hướng này rất rõ ràng và đáng được quan tâm, theo nhận định của Guillaume Cuchet. Ông lưu ý rằng Pháp từng trải qua các làn sóng cải đạo khác trong quá khứ, chẳng hạn như vào thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến hoặc thời kỳ Lãng mạn sau cuộc Cách mạng. Tuy nhiên, vị học giả này cũng đưa ra cái nhìn thận trọng về sự gia tăng này. Ông chỉ rõ rằng nó không bù đắp được sự sụt giảm về số lượng các cuộc rửa tội, vốn đã lao dốc không phanh trong suốt sáu mươi năm qua, và diễn ra trong một xã hội mà Nhà nước đề cao chủ nghĩa thế tục nghiêm ngặt cũng như ban hành các đạo luật xa rời các chuẩn mực đạo đức của Giáo hội. Pháp là vùng đất của những nghịch lý: vừa là "trưởng nữ của Giáo hội", vừa là đất nước của cuộc Cách mạng.

Marie Duhamel: Ông đang nói về sự suy thoái của Công giáo tại Pháp. Để hiểu quy mô của vấn đề này, ông có thể minh họa bằng hai số liệu không?

Guillaume Cuchet: Vào đầu thập niên 1960, trong số gần 700.000 trẻ em chào đời tại Pháp mỗi năm, có tới 93%, tạm lấy con số tròn, được rửa tội trong vòng ba tháng sau khi sinh. Ngày nay, con số này có lẽ thấp hơn 20% trong vòng bảy năm sau khi sinh. Như vậy, đối với một chỉ số vốn thường ổn định, và từng vượt qua được Cách mạng Pháp, Cách mạng Công nghiệp cũng như cả hai cuộc Thế chiến, chúng ta lại chứng kiến ​​sự sụp đổ trong suốt 60 năm qua. Hãy xem xét một số liệu khác: tỷ lệ giữ lễ ngày Chúa nhật, tức là số lượng người trưởng thành tham dự Thánh lễ vào mỗi Chúa nhật. Vào đầu thập niên 1960, tỷ lệ này là 25%, hay cứ bốn người thì có một người đi lễ, với mức độ chênh lệch giữa các vùng miền tại Pháp dao động từ gần 0% đến 100%, một nét đặc thù của quốc gia này. Ngày nay, con số đó thấp hơn 2%. Chúng ta đang nói về mức sụt giảm gấp mười hoặc mười hai lần. Như vậy, xét về mặt thống kê, xu hướng này đã rất rõ ràng.

Marie Duhamel: Ông giải thích thế nào về sự sụt giảm mạnh mẽ này?

Guillaume Cuchet: Có những nguyên nhân mang tính tôn giáo đặc thù, bắt nguồn từ các lựa chọn của Giáo hội, cụ thể là các chọn lựa mục vụ và chọn lựa định hướng chung. Chẳng hạn, tại Pháp, đã có những cuộc tranh luận kéo dài về vai trò của Công đồng. Tuy nhiên, sự suy thoái mạnh mẽ gần đây lại diễn ra trùng hợp với giai đoạn hậu Công đồng Vatican II. Sự kiện này đã châm ngòi cho những cuộc tranh luận gay gắt: liệu đó có phải là một ý tưởng đúng đắn? Phải chăng Công đồng đã góp phần vào tình trạng này? Và nếu có thì chính xác là theo cách nào?

Vì vậy, có các nguyên nhân thuộc về tôn giáo và rồi rõ ràng còn có những nguyên nhân thuộc về văn hóa - xã hội, chắc chắn còn quan trọng hơn, bởi chúng hiện diện ở tất cả các quốc gia Tây Âu, mặc dù Pháp là nơi các quá trình này diễn ra mạnh mẽ nhất.

Marie Duhamel: Liệu Pháp vẫn là một quốc gia mang truyền thống Công giáo?

Guillaume Cuchet: Nếu định nghĩa một quốc gia Công giáo là nơi đa số người dân tự nhận mình là người Công giáo, thì Pháp chắc chắn từng là một quốc gia như vậy cho đến tận thời gian gần đây. Thực tế, Pháp từng là quốc gia có nền văn hóa đậm chất Công giáo, với tỷ lệ người dân được rửa tội lên tới 90% - 95% ngay cả vào những năm 1960. Ngày nay, tình hình đã thay đổi. Pháp không thống kê chính thức về vấn đề này do nguyên tắc thế tục, nhưng vẫn có các dữ liệu khảo sát. Một nghiên cứu gần đây cho thấy trong nhóm người từ 18 đến 59 tuổi, tỷ lệ người tự nhận là người Công giáo chỉ vào khoảng 25%, tức là chỉ chiếm một phần tư dân số Pháp. Do đó, nếu định nghĩa quốc gia Công giáo là quốc gia có đa số dân cư theo đạo Công giáo, thì Pháp không còn là một quốc gia như vậy nữa.

Trái lại, đất nước này sở hữu một bề dày lịch sử Công giáo lâu đời và phong phú, điều được phản ánh rõ nét qua các di sản của mình. Khi Nhà thờ Đức Bà Paris bốc cháy vào năm 2019, những cảm xúc dâng trào của công chúng đã bộc lộ sự gắn bó sâu sắc với nền văn hóa Công giáo này. Phần lớn những giá trị đó vẫn còn được lưu giữ. Hơn nữa, vẫn tồn tại một cộng đồng Công giáo đầy sức sống và năng động, cùng một nền văn hóa Công giáo bắt nguồn từ danh xưng "trưởng nữ của Giáo hội", theo một kiểu nói từ thế kỷ XIX, phản ánh vị thế của một quốc gia từng là cường quốc Công giáo hàng đầu thế giới trên nhiều phương diện. Chẳng hạn, xét về mặt nhân khẩu học, điều này vẫn đúng cho đến tận thế kỷ XIX. Vào năm 1914, ba phần tư số nhà truyền giáo Công giáo trên toàn thế giới là người Pháp. Năm 1964, Đức Giáo hoàng Phaolô VI từng nhận định rằng nước Pháp đang "nhào nặn nên thứ bánh mì tri thức cho Kitô giáo giới". Như vậy, rất nhiều giá trị vẫn trường tồn: di sản thì vô cùng phong phú, và còn đó một cộng đồng đầy nhiệt huyết, năng động đang nỗ lực tái định hình mối quan hệ của mình với di sản ấy.

Marie Duhamel : Liệu chúng ta có thể phác thảo một bức tranh xã hội học về người Công giáo ngày nay (xét về các nhóm tuổi, xuất thân xã hội, v.v.) không?

Guillaume Cuchet: Sự chênh lệch về độ tuổi hiện nay không còn quá rõ rệt như trước, bởi làn sóng rời bỏ đức tin từng diễn ra mạnh mẽ vào thập niên 1960 và 1970 đang dần lùi vào quá khứ. Những người từng rời bỏ đức tin, vốn sinh vào thập niên 1950, nay đã bước vào độ tuổi 75. Hệ quả là cơ cấu độ tuổi đã phần nào được tái cân bằng. Cách đây hai mươi hay hai mươi lăm năm, thành phần tham dự thánh lễ Chúa nhật chủ yếu là người cao tuổi. Nhìn chung, tình trạng này hiện nay đã giảm bớt phần nào.

Xét về khía cạnh xã hội học của Công giáo: khi cá bạn chiếm tới 90% một thế hệ, trong số các bạn có đủ mọi thành phần, các tín hữu đến từ mọi tầng lớp xã hội. Tuy nhiên, khi các bạn chỉ chiếm 20%, các bạn có một cơ cấu xã hội học có thể mất cân bằng hơn, trong đó một số nhóm xuất thân chiếm tỷ lệ quá cao trong khi những nhóm khác lại có tỷ lệ quá thấp.

Tôi thường nói rằng Công giáo Pháp có cơ cấu xã hội học mang hình chữ U: một nhánh là giới trung lưu có phần ưu thế, khá vững vàng và khá năng động, trong khi nhánh còn lại bao gồm các Kitô hữu nhập cư không phải người châu Âu, vốn rất năng động tại các khu vực ngoại ô của những thành phố lớn. Và rồi phần nền tảng vốn là đại đa số xã hội Pháp, bao gồm tầng lớp lao động và trung lưu, chủ yếu là người da trắng, nhưng lại có tỷ lệ đại diện rất thấp. Có một kiểu vực thẳm, một sự suy thoái về mặt xã hội học, ngăn cách giữa hai bên. Hệ quả là, cơ cấu xã hội học của Công giáo Pháp có phần thiếu cân bằng về mặt xuất thân xã hội.

Cuối cùng, xin được trở lại với vấn đề rời bỏ tôn giáo. Sau những làn sóng rời bỏ quy mô lớn vào thập niên 1960 và 1970, thế hệ thứ hai có thể vẫn tiếp tục sống trong trạng thái tách biệt đó. Tuy nhiên, thế hệ thứ ba lại cởi mở đón nhận một câu chuyện khác. Tôi nghĩ rằng trong các gia đình, khi mọi chuyện đi đến bước đường đó, hoàn toàn có khả năng, kể cả đối với Giáo hội, là các quân bài sẽ được chia lại. Có những quân bài mới để chơi, bởi lẽ có một thế hệ trẻ, thường xuất thân từ gia đình Công giáo, ít chịu ảnh hưởng bởi các tiền đề tôn giáo cũ và có thể không còn mang nặng những định kiến ​​của quá khứ; họ đang trở nên quan tâm hơn, cởi mở hơn trước sự đổi mới của sứ điệp Tin Mừng.

Marie Duhamel: Như vậy, số lượng người Công giáo hiện ít hơn so với những người tuyên bố không theo tôn giáo nào. Họ là một nhóm thiểu số, nhưng ngày nay lại tỏ ra dấn thân hơn. Họ khẳng định sự thuộc về Giáo hội, làm chứng cho đức tin của mình ở nơi công cộng, một điều gần như không thể tưởng tượng nổi cách đây hai hoặc ba thập niên. Làm thế nào để hiểu sự tiến triển này?

Guillaume Cuchet: Có thể đây là mặt trái của việc trở thành một nhóm thiểu số. Khi thuộc về nhóm thiểu số, bản sắc của bạn không còn là điều mặc nhiên nữa, nó trở nên khác biệt hơn so với các nhóm bên ngoài. Do đó, nếu muốn duy trì bản sắc đó, bạn sẽ đảm nhận nó nhiều hơn. Vì vậy, tôi tin rằng đây là kết quả gần như lôgic khi trở thành nhóm thiểu số. Một yếu tố khác cũng có thể đóng vai trò quan trọng. Các khuynh hướng, có thể nói đề cao bản sắc hơn, mang tính bảo thủ hơn trong Công giáo Pháp, đã phát triển tốt hơn so với những khuynh hướng chọn cách phân tán vào xã hội rộng lớn. Do đó, theo quan điểm của tôi, việc Công giáo chuyển sang vị thế thiểu số cùng với sức sống tương đối mạnh mẽ của các khuynh hướng bảo thủ hoặc chú trọng bản sắc này đã góp phần lý giải xu hướng trên.

Marie Duhamel : Số lượng các cuộc rửa tội đã giảm đáng kể, từ 400.000 vào những năm 2000 xuống còn 200.000 mỗi năm hiện nay. Trái lại, chúng ta lại đang chứng kiến ​​sự gia tăng số lượng người dự tòng. Liệu đó là sự khởi sắc nhất thời hay là một lời hứa hẹn?

Guillaume Cuchet: Trước hết, đây là một sự trỗi dậy gần đây. Vấn đề này đã được nói tới từ năm 2019. Do đó, đối với một nhà sử học tư duy theo góc độ dài hạn, còn quá sớm để khẳng định liệu đây chỉ là một xu hướng nhất thời, một hiện tượng thoáng qua, hay là khởi đầu cho một điều gì đó mang tính nền tảng và bền vững hơn. Trong quá khứ, Giáo hội tại Pháp đã nhiều lần trải qua những giai đoạn hồi sinh đầy sức sống kéo dài chừng 30 hoặc 40 năm, những khoảnh khắc nhiệt huyết ngắn ngủi hay những đợt bùng phát chóng tàn, trước khi bầu không khí ảm đạm lại bao trùm trở lại.

Cần nhớ rằng dưới thời Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II, cụ thể là vào dịp Ngày Quốc tế Giới trẻ tại Paris năm 1997, đã từng có một làn sóng nhiệt huyết dâng cao nhưng rồi cũng dần lắng xuống. Quả thực, phải thừa nhận rằng triều đại giáo hoàng của Đức Gioan Phaolô II, ít nhất là tại Pháp, thậm chí đã không thể ngăn chặn được đà suy giảm đang diễn ra. Vì vậy, cần chờ xem, nhưng sự kiện này vẫn mang ý nghĩa quan trọng. Điều này hoàn toàn rõ ràng và đã có thể đóng vai trò là công cụ để phân tích các xu hướng hiện nay trong Công giáo Pháp. Sự trỗi dậy này, cách nào đó, bộc lộ rõ ​​nét những động lực đang thúc đẩy nó.

Marie Duhamel: Điều gì thôi thúc những người trưởng thành hoặc thanh niên này quyết định chịu phép Rửa tội?

Guillaume Cuchet: Tôi nghĩ còn hơi sớm để nói điều này. Tuy nhiên, nếu tạm gác lại những cách lý giải thuần túy mang tính tôn giáo thường thấy trong giới Công giáo, chẳng hạn như "Chúa là Đấng dẫn dắt" hay "người trẻ khao khát sự triệt để", vốn phần nào là những hằng đề, thì tôi nhận thấy có bốn khả năng giải thích cho vấn đề này.

Đầu tiên là vấn đề liên quan đến mối quan hệ với Hồi giáo, bởi vì đây rõ ràng là một yếu tố vô cùng quan trọng. Bức tranh tôn giáo tại Pháp đang được định hình lại, trong khi nhiều người không còn theo tôn giáo nào, thì ở những người còn theo, Công giáo không còn giữ vị thế thống trị như trước. Thay vào đó, cục diện đã trở nên đa dạng và mang tính chia sẻ hơn, trong đó Hồi giáo, Tin Lành đặc biệt là Tin Lành Phúc Âm, và Công giáo, vốn vẫn là tôn giáo lớn nhất cả nước, đang có sức ảnh hưởng ngày càng cân bằng hơn, hoặc ít nhất là không còn chênh lệch quá lớn như xưa. Bức tranh này hoàn toàn khác biệt so với tình trạng đã tồn tại từ cuối thế kỷ XVII, và sự chuyển đổi đó đang diễn ra ngay trước mắt chúng ta.

Vì thế, theo quan điểm của tôi, vấn đề về mối quan hệ với Hồi giáo đóng một vai trò kép: đối với một số người, đặc biệt là trong các giới bảo thủ, dù không chỉ giới hạn ở đó, đây là một cuộc tìm kiếm bản sắc hoặc một phản ứng xuất phát từ vấn đề bản sắc. Đồng thời, cũng xuất hiện một sự noi gương tinh thần nhiệt thành của Hồi giáo trong giới trẻ, cụ thể là những người không e ngại tôn giáo này và sống cùng các bạn đồng trang lứa theo đạo Hồi. Chẳng hạn, sự thành công của ngày Thứ Tư Lễ Tro, vốn được ví như "tháng Ramadan của người Công giáo", cũng nằm trong khuôn mẫu này. Do đó, vấn đề Hồi giáo là rất quan trọng.

Theo tôi, vấn đề thứ hai nằm ở tầm quan trọng của làn sóng người nhập của người Kitô hữu từ bên ngoài châu Âu. Giáo hội của các khu cư xá mà người ta thường nhắc đến. Người ta cũng nói nhiều về sự "lai hóa văn hóa (créolisation) trong Công giáo Pháp". Tại đây, ta thấy một lực lượng thực sự năng động, bắt nguồn từ những cộng đồng, xét về mặt xã hội học hay thậm chí là văn hóa, có nhiều điểm tương đồng với các nhóm dân cư mà Hồi giáo hay Tin Lành Phúc Âm thường thu hút tín đồ, và thường là ngay tại cùng những khu dân cư đó. Đây là một yếu tố quan trọng. Hơn nữa, điều này còn giúp vực dậy hình ảnh của Giáo hội tại Pháp, vốn không còn bị nhìn nhận đơn thuần như một định chế bảo thủ gắn liền với một số dân cư nào đó.

Một yếu tố thứ ba thường được nhắc đến là sự năng động của các nhân vật có sức ảnh hưởng Công giáo trên mạng xã hội. Giáo hội luôn biết cách thích ứng với những thay đổi về công nghệ, và lần này cũng không phải là ngoại lệ. Giáo hội có những đại diện trong số các nhân vật này; nhờ việc duy trì sự hiện diện công khai rõ nét, họ đã kết nối thế giới trực tuyến với các giáo xứ địa phương. Hệ quả là, nhiều người tìm đến với một hình thức thực hành đức tin đôi khi còn mang tính "chắp vá", đặt ra cho các giáo xứ nhiệm vụ phải định hướng và nỗ lực xây dựng lại một tổng thể thống nhất, mạch lạc. Các nhân vật có sức ảnh hưởng này đã đóng một vai trò quan trọng.

Điều này liên hệ trực tiếp với những gì tôi đã đề cập trước đó về sự xa rời đức tin trên diện rộng trong thập niên 1960 và 1970. Ngày nay, trong các gia đình không có nền tảng tôn giáo, nhưng cũng không mang sẵn thái độ ác cảm với Công giáo, lại tồn tại một sự thờ ơ ngấm ngầm hoặc niềm cảm thông tự phát, những yếu tố có thể mang lại lợi thế cho Giáo hội. Điều này vẫn đúng ngay cả khi cuộc khủng hoảng lạm dụng tình dục đã để lại trong mắt công chúng Pháp một hình ảnh khắc nghiệt và đầy ác cảm về Giáo hội. Chúng ta nhận thấy rằng thế hệ thứ ba đang quay trở lại, hoặc có thể quay trở lại, dễ dàng hơn so với thế hệ thứ hai hay thứ nhất, vốn vẫn còn đang g trong quá trình tách rời khỏi đức tin. Tôi tin rằng yếu tố này đang tác động đến "phần đông xã hội Pháp", qua đó giúp lý giải một phong trào mà xét trên mọi phương diện, vẫn còn hạn chế.

Phải thừa nhận rằng số lượng người dự tòng hiện nay nhiều gấp ba hoặc bốn lần so với năm sáu năm trước, nhưng điều đó hoàn toàn không bù đắp được mức độ sụt giảm trong tỷ lệ rửa tội cho trẻ sơ sinh. Nói một cách thẳng thắn, chúng ta chỉ đang giành lại được 5% thị phần đã mất.

Marie Duhamel: Làm thế nào Giáo hội Công giáo có thể tiếp nhận, ứng xử và phản ứng một cách bền vững trước hiện tượng mới mẻ và đầy bất ngờ này liên quan đến các dự tòng? Liệu trong quá khứ, Giáo hội đã từng thể hiện sự sáng tạo trong việc củng cố đức tin của người Công giáo vào những thời điểm khủng hoảng hay chưa?

Guillaume Cuchet: Người ta đang bàn luận nhiều về vấn đề đón tiếp trong Giáo hội Pháp hiện nay. Vấn đề nằm ở khâu đón tiếp hay sự "kiên trì của những người cải đạo", như người ta từng nói trước đây. Thật khó để giữ vững đức tin khi một người đến với Giáo hội một mình, thiếu đi sự nâng đỡ từ cộng đồng đã dẫn dắt họ đến đó. Mặc dù những người này thường mang trong mình động lực mạnh mẽ hơn người khác, nhưng họ lại dễ trở nên chông chênh trên hành trình gắn bó lâu dài. Thách thức về sự kiên trì này là một vấn đề thực tế, và tôi rất ấn tượng trước sự nhận thức của người Công giáo về điều đó. Họ đang lan tỏa thông điệp này tại các giáo xứ: "Lưu ý, chúng ta hãy đón tiếp họ, hãy lắng nghe họ, hãy để chính mình được biến đổi bởi những người mới đến này, vì nếu không, họ sẽ chỉ ghé qua mà thôi." Sự xoay chuyển là rất lớn. Các vị lãnh đạo Giáo hội đều nhận thức rõ và đang trăn trở về vấn đề này.

Trong quá khứ, đã có những làn sóng cải đạo khác trong lịch sử Giáo hội tại Pháp, diễn ra vào những năm 1830 và 1840. Đó là làn sóng Lãng mạn. Vào thời điểm đó, nhiều người thuộc thế hệ lớn lên trong thời kỳ Cách mạng Pháp không có mấy nền tảng tôn giáo hay định kiến ​​nào đối với Công giáo, và Giáo hội đã biết cách đón nhận cũng như khơi dậy nguồn năng lượng của họ. Sự phục hưng của Công giáo trong thế kỷ XIX có mối liên hệ nhất định với cách thức Giáo hội dang rộng vòng tay đón nhận những cá nhân này kể từ thập niên 1830 trở đi.

Một làn sóng chuyển sang Công giáo khác đã diễn ra trong giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến, vào cuối thập niên 1920 và thập niên 1930, khi các phong trào chuyên biệt thuộc tổ chức "Công giáo Tiến hành" được thành lập, dựa trên mô hình của phong trào Thanh niên Lao động Kitô giáo (JOC). Vào thời điểm đó, có rất nhiều người thuộc tầng lớp lao động đã gia nhập Giáo hội. Giáo hội nhận thức rất rõ điều này. Các giáo xứ buộc phải tự đổi mới để tạo không gian đón nhận những người mà nếu không có sự hỗ trợ đó, họ sẽ gặp nhiều khó khăn để tìm được chỗ đứng cho mình. Do đó, đây không phải là lần đầu tiên Giáo hội phải suy ngẫm về những vấn đề này.

Vì thế, Giáo hội có thể thử xem xét lại những "hồ sơ cũ" này, vốn là những điều mà ký ức của Giáo hội không phải lúc nào cũng còn rõ nét, hoặc tự tìm ra hướng đi riêng trong khả năng có thể, đồng thời, theo tôi, tìm kiếm nguồn cảm hứng từ những gì người Tin Lành hay Hồi giáo đang thực hiện, bởi vì cuối cùng, tôi cho rằng giới trẻ nói chung đang trải qua, ở một mức độ nào đó, một dạng thức thức tỉnh về mặt tôn giáo. Tuy nhiên, xét về khía cạnh này thì nó vẫn còn hạn chế, bởi vì xu hướng chủ đạo trong giới trẻ là khai trừ tôn giáo.

Marie Duhamel : Tại một nước Pháp nơi chủ nghĩa thế tục là nguyên tắc hiến pháp và xu hướng chung đang nghiêng về chủ nghĩa vô thần, nhưng đồng thời các cộng đồng tôn giáo cũng đang khẳng định vị thế của mình, liệu Nhà nước có thể xem xét lại mối quan hệ với tôn giáo hay không?

Guillaume Cuchet: Tôi không nghĩ vậy, bởi vì các xu hướng chủ đạo vẫn đang nghiêng mạnh về phía thế tục hóa sâu rộng. Chúng ta vẫn tiếp tục chứng kiến ​​việc thông qua các đạo luật xã hội đi ngược lại hoàn toàn với những giáo huấn luân lý của Giáo hội. Tất nhiên, tôi đang muốn nói đến đạo luật gần đây về trợ tử, một hình thức lai giữa an tử và tự tử có hỗ trợ, hay động thái năm 2024 nhằm đưa quyền phá thai vào Hiến pháp. Vấn đề này gần như đã trở thành một thứ tín điều. Do đó, tôi cho rằng khó có khả năng cục diện chính trị sẽ tái định hình xoay quanh những vấn đề này.

Trái lại, rõ ràng là các cơ quan chức năng đang mang tâm lý lo ngại về vấn đề tính thế tục, cụ thể là nỗi lo rằng nguyên tắc thế tục này đang phần nào bị đe dọa tại Pháp. Điều này thể hiện rất rõ trong dịp kỷ niệm 120 năm đạo luật năm 1905 về việc tách biệt Giáo hội và Nhà nước. Dù có nhiều sự kiện chính thức được tổ chức, chúng lại không khơi dậy được nhiều sự hào hứng thực sự trong xã hội. Nhưng chúng ta cảm thấy rằng Nhà nước vẫn nhấn mạnh đến vấn đề này. Trước hết, bởi vì có vấn đề Hồi giáo, vốn là cuộc tranh luận đầy nhạy cảm tại Pháp kể từ cuối thập niên 1980, tức là suốt 45 năm qua. Quan điểm cho rằng các cuộc tranh luận về tính thế tục hiện nay đang xoay quanh Hồi giáo nhiều hơn là Công giáo. Bên cạnh đó, cũng có cảm giác rằng một bộ phận giới trẻ, bao gồm cả người Hồi giáo nhưng không chỉ giới hạn ở nhóm này, đang tỏ ra phần nào mệt mỏi trước lý tưởng thế tục vốn liên tục được giáng xuống họ.

Quả thực, trong các giờ học giáo dục công dân, người ta nói rất nhiều về tính thế tục với các thế hệ trẻ, nhiều hơn hẳn so với trước đây. Và có một sự mệt mỏi nhất định đối với "bài giáo lý" này. Mọi bài giáo lý, dù là tôn giáo hay dân sự, đều có xu hướng gây nhàm chán cho những người phải lắng nghe chúng. Người ta cảm nhận được rằng tất cả những điều này đang gây ra một số lo ngại và có một cuộc đấu tranh thế tục cần phải thực hiện. Do đó, tôi hoàn toàn không tin rằng Nhà nước, kể cả một chính quyền cánh hữu, sẽ thay đổi lập trường trong lĩnh vực này. Điều đó dường như khó có thể xảy ra.

Marie Duhamel: Khi đặt ra câu hỏi này, tôi đang tự vấn nhiều hơn về sự cần thiết phải chống lại, ít nhất là, tình trạng thiếu hiểu biết về các vấn đề tôn giáo, nhằm thúc đẩy đối thoại và tránh những rạn nứt trong xã hội.

Guillaume Cuchet: Đúng vậy, đó là một sự tiến triển trước đây về tính thế tục tại Pháp, bắt nguồn từ một văn bản có một âm vang nào đó: Báo cáo Debray (được trình lên vào năm 2002). Được đặt theo tên triết gia Régis Debray, bản báo cáo này ghi nhận sự suy giảm nền tảng kiến ​​thức về Công giáo trong công chúng Pháp. Debray lập luận rằng, bất chấp thực tế đó, cần phải giải thích cho họ về lĩnh vực này để họ có thể hiểu được những gì mình đang chiêm ngưỡng tại bảo tàng Louvre khi nhìn thấy bức tranh Đức Mẹ Lên Trời. Ông cho rằng hệ thống trường công lập nên đảm nhận trách nhiệm giảng dạy về văn hóa Công giáo hoặc Kitô giáo, chứ không phải là các lớp giáo lý. Đây vẫn là một vấn đề mang tính thời sự, mặc dù mệnh lệnh này đôi khi vấp phải những quan ngại mà một số tôn giáo khơi lên. Hệ quả là, Các giáo viên không chắc chắn về cách cư xử.

Marie Duhamel : Qua những gì ông chia sẻ, liệu có thể nói rằng ngày nay nước Pháp là một vùng đất truyền giáo hơn là một vùng đất ơn gọi?

Guillaume Cuchet: Như tôi đã nói: vào năm 1914, ba phần tư số nhà truyền giáo Công giáo trên toàn thế giới là người Pháp, bao gồm hầu hết các nữ tu và một nửa số nhà truyền giáo nam. Dù từng là vùng đất truyền giáo điển hình, nhưng sang thế kỷ XX, nước Pháp nhận ra mình có một vấn đề truyền giáo ngay tại quê nhà; điều này được làm nổi bật qua cuốn sách bán chạy xuất bản năm 1943 với tựa đề La France, pays de mission? (Pháp, vùng đất truyền giáo?) của hai linh mục Henri Godin và Yvan Daniel. Thật là một cú sốc khi nhận ra rằng chính quốc gia vốn nổi tiếng với công cuộc truyền giáo ở nước ngoài lại có thể đang gặp vấn đề về truyền giáo ngay trong nước.

Kể từ đó, Công giáo Pháp luôn đi đầu trong các nỗ lực tìm kiếm phương thức mới để giải quyết thách thức về công cuộc truyền giáo ngay tại đất nước. Theo một nghĩa nào đó, sự trỗi dậy gần đây của bậc dự tòng cũng nằm trong truyền thống này. Nghĩa là, chính tại Pháp, những điều này thường diễn ra, có một sự sáng tạo trong sứ vụ tông đồ, một cách nghịch lý gắn liền với tính chất triệt để của quá trình thế tục hóa tại địa phương. Pháp vừa là "trưởng nữ của Giáo hội", vừa là đất nước của cuộc Cách mạng Pháp. Đây là đất nước của những mâu thuẫn và nghịch lý. Và là một quốc gia nơi người Công giáo địa phương buộc phải khôn khéo hơn, và đôi khi linh hoạt hơn những người khác, về các vấn đề nhạy cảm này.

---------------------------------------------

Tý Linh chuyển ngữ

(nguồn : Vatican News)