Bruno Giussani, tác giả cuốn sách về tác động của trí tuệ nhân tạo đến cuộc sống của chúng ta, suy tư về Sứ điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, “Giữ gìn tiếng nói và khuôn mặt con người”.
Có bao nhiêu thuật toán là một phần trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta? Bao nhiêu cảm biến? Bao nhiêu màn hình?
Tương tác với màn hình và giao diện kỹ thuật số các loại đã trở thành hoạt động chính của hầu hết chúng ta.
Nhưng bao nhiêu trong số những tương tác này thực sự là kết quả của sự lựa chọn? Hơn cả một thói quen, nó đang trở thành một điều kiện. Xã hội của chúng ta ngày càng được cấu trúc xung quanh các thuật toán và mạng lưới kỹ thuật số vốn định hình các hình thức và động lực của nó.
Điều này đã không xảy ra — và đang không xảy ra — thông qua tranh luận công khai, quyết định chính trị, hay một quy trình dân chủ, nhưng đúng hơn là hệ quả gián tiếp (mặc dù không phải ngẫu nhiên) của các cơ chế thương mại và việc áp dụng công nghệ một cách thiếu suy xét và thiếu kiên nhẫn, những công nghệ trên thực tế đã định hình lại phạm vi xã hội, kinh tế và văn hóa.
Việc “thuật toán hóa” cuộc sống này khơi lên những câu hỏi thiết yếu. Ai kiểm soát các hệ thống này? Chúng truyền tải những giá trị và lôgic nào, và chúng loại trừ những giá trị và lôgic nào? Hậu quả đối với quyền tự chủ của chúng ta với tư cách là con người là gì? Và liệu chúng ta còn khả năng tự hỏi mình những câu hỏi này, hay chúng ta đang dần quen với việc sống trong một thế giới mà câu trả lời đã được viết sẵn trong mã máy tính bao quanh chúng ta?
Trong Sứ điệp đầy soi sáng nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, được cử hành vào ngày 17 tháng Năm, Đức Thánh Cha Lêô XIV viết rằng thách thức của chúng ta “không phải là công nghệ, mà là nhân học”, ngài đã gói gọn, trong một câu tưởng chừng đơn giản, toàn bộ chiều sâu, sự bất an và trách nhiệm mà mỗi chúng ta nên cảm nhận trước sự phát triển của các công nghệ kỹ thuật số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhiều người vẫn coi những công nghệ này chỉ là những công cụ hữu ích để đơn giản hóa và tăng tốc các quy trình hiện có. Trên thực tế, trong hai thập niên qua — ban đầu diễn ra dần dần và sau đó với tốc độ ngày càng nhanh hơn — những công nghệ này, từ mạng xã hội đến các hệ thống thương mại, đã trở thành những nền tảng. Chúng là những kiến trúc vô hình mà chúng ta vận hành và “sống” trong đó, và khả năng tham gia vào đời sống xã hội và nghề nghiệp của chúng ta ngày càng phụ thuộc vào chúng.
Cách đây ba năm rưỡi, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) – những chatbot mà chúng ta tương tác bằng cách viết hoặc nói – đã đẩy nhanh hơn nữa quá trình thay thế lôgic của con người bằng lôgic công nghệ.
Các “tác nhân” AI hiện đang bắt đầu lan rộng: các hệ thống với mức độ tự hành ngày càng cao, có khả năng xử lý nhiều nhiệm vụ phức tạp thay mặt người dùng mà không cần chỉ dẫn chi tiết. Trong khi đó, công nghệ thần kinh cũng đang dần xuất hiện – một nhóm thiết bị tương tác trực tiếp với não bộ và hệ thần kinh của con người.
Điều này báo trước một tương lai không quá xa, trong đó con người và các thực thể nhân tạo sẽ cùng tồn tại, tương tác và cùng tiến hóa. Những phát triển này dần dần định nghĩa lại những gì được coi là “bình thường” và chấp nhận được, tích cực định hình bối cảnh đạo đức và luân lý của xã hội chúng ta.
Trên thực tế, thuật toán không trung lập. Chúng được thiết kế để tối ưu hóa một số mục tiêu, thường là mục tiêu kinh tế (lợi nhuận, sự tham gia, hiệu quả, cạnh tranh), và đôi khi là mục tiêu chính trị hoặc văn hóa.
Khi làm như vậy, chúng thiết lập lại những gì được coi là đúng đắn, đáng mong muốn hoặc cần thiết, làm thay đổi - theo lời của Đức Giáo hoàng Lêô XIV - “một số trụ cột cơ bản của nền văn minh nhân loại”.
Ranh giới giữa điều có thể chấp nhận và điều không thể chấp nhận dịch chuyển không phải thông qua sự lựa chọn có ý thức, nhưng thông qua sự thích nghi, thông qua sự chấp nhận thụ động những gì công nghệ làm cho thuận tiện, dễ thấy và được coi trọng. Xã hội do đó đang được lập trình lại bằng thuật toán.
Câu hỏi trọng tâm do đó trở thành: ai quyết định các quy tắc của xã hội mới này? Nếu các động lực kinh tế - xã hội và thậm chí cả đạo đức ngày càng bị chi phối bởi các hệ thống tự động do một số ít các công ty lớn hoặc chính phủ kiểm soát, thì còn chỗ nào cho sự lựa chọn cá nhân và tập thể?
Làm thế nào có thể đảm bảo sự công bằng, công lý và phẩm giá nếu các quyết định được đưa ra bởi những cỗ máy mà cách thức hoạt động của chúng nằm ngoài tầm hiểu biết của đa số? Việc lập trình lại thuật toán không phải là một định mệnh không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, đó là một quá trình cần được hiểu rõ, thảo luận một cách nghiêm túc và, nếu cần thiết, phải chống lại.
Đức Giáo hoàng Lêô XIV viết: “Mỗi người trong chúng ta đều sở hữu một ơn gọi không thể thay thế và không thể bắt chước, vốn bắt nguồn từ kinh nghiệm sống của chính mình và được thể hiện qua sự tương tác với người khác”.
Chính trong không gian giao tiếp này mà nhân tính của chúng ta được bộc lộ và nhận ra. Nhưng chính trong không gian này, những cỗ máy này – được phát triển để bắt chước suy nghĩ và lời nói – lại tự chen vào mà không cần xin phép. Chúng tự xưng là “bạn bè”, tự đặt mình làm trung gian giữa chúng ta và người khác, và giữa chúng ta với thực tại của thế giới.
Trong một thế giới đề cao năng suất, tốc độ và lợi nhuận, trí tuệ nhân tạo tạo sinh mang lại sức hấp dẫn sâu xa: khả năng giải phóng bản thân khỏi nỗ lực suy nghĩ, khỏi học hỏi, khỏi đánh giá, khỏi viết và khỏi đưa ra quyết định bằng cách giao phó cho máy móc.
Dường như không thể tránh khỏi việc sự ủy thác này cuối cùng sẽ dẫn đến sự suy giảm các khả năng tinh thần và cảm xúc của chúng ta, tạo ra một loại “nợ nhận thức”. Ngày càng nhiều người có thể quen với việc được dẫn dắt bởi các hệ thống vốn không có kinh nghiệm thực tế về cuộc sống, không biết đến đau khổ hay niềm vui, và thụ động tiếp nhận những gì Đức Giáo hoàng Lêô XIV gọi là “những tư duy không được suy xét”.
“Mối nguy hiểm không chỉ nằm ở sức mạnh của các thuật toán và những người sở hữu và kiểm soát chúng, mà trên hết là ở việc chúng ta dần dần từ bỏ việc thực thi các khả năng của chính mình”.
Như nhà văn Công giáo người Pháp Georges Bernanos từng nói, mối nguy hiểm không nằm ở sự gia tăng số lượng máy móc, mà nằm ở việc ngày càng nhiều người, từ thời thơ ấu, đã quen "chỉ mong muốn những gì máy móc có thể mang lại".
Được viết vào năm 1944, mười hai năm trước khi chính khái niệm "trí tuệ nhân tạo" ra đời, nhận xét của Bernanos giờ đây nghe có vẻ gần như mang tính tiên tri. Do đó, mối nguy hiểm không chỉ nằm ở sức mạnh của các thuật toán và những người sở hữu và kiểm soát chúng, mà trên hết là ở việc chúng ta dần dần từ bỏ việc thực thi các khả năng của chính mình.
Chúng ta phải giữ gìn “khuôn mặt và giọng nói”, như Đức Giáo hoàng đã kêu gọi trong Sứ điệp của ngài. Nói cách khác, chúng ta phải bảo vệ phạm vi của con người, những “đặc điểm độc đáo” và “riêng biệt” của chúng ta.
Mỗi người trong chúng ta đều có những kinh nghiệm khác nhau và mang tính cá nhân khi tương tác với trí tuệ nhân tạo. Điều mà người này thấy bổ ích có thể được cảm nghiệm như là gây bất ổn bởi người khác. Có người sẽ thấy trật tự ; người khác sẽ nhận thấy sự hỗn loạn.
Nhưng rất khó có khả năng trí tuệ nhân tạo có thể phát triển một cách an toàn, có lợi và hướng đến công ích mà không cần đến nỗ lực có chủ đích và tập thể.
Do đó, tất cả chúng ta - từ chuyên gia công nghệ đến người mới bắt đầu, từ người đam mê đến người hoài nghi - đều chia sẻ cùng một trách nhiệm: đòi hỏi những công nghệ phục vụ con người và sự thật, chứ không phải ngược lại. Những công cụ phục vụ công lý hơn là quyền lực. Bảo vệ tự do, bình đẳng và khả năng phán đoán của con người. Nhận ra rằng không phải mọi câu hỏi đều có câu trả lời bằng thuật toán, rằng không phải mọi thứ có thể tính toán được đều đúng, tốt hay đáng mong muốn. Đánh giá sự đổi mới dựa trên tiêu chuẩn phẩm giá của mỗi con người.
Và đừng bao giờ quên rằng, đằng sau mỗi thuật toán, mỗi ứng dụng và mỗi màn hình, đều là khuôn mặt và giọng nói của những người đồng loại của chúng ta.
-----------------------------------------
(*) Bruno Giussani là tác giả của cuốn sách « Our Minds Under Siege. How to Avoid Being Manipulated in the Age of Artificial Intelligence » ("Tâm trí chúng ta đang bị bao vây. Làm thế nào để tránh bị thao túng trong thời đại trí tuệ nhân tạo") (Scheidegger & Spiess, dự kiến xuất bản tháng 6 năm 2026). Ông sống tại Thụy Sĩ.
----------------------------------------
Tý Linh chuyển ngữ
(nguồn : Vatican News)
