Nhân dịp kỷ niệm 40 năm Ngày lịch sử Cầu nguyện cho Hòa bình, được tổ chức vào ngày 27 tháng 10 năm 1986, di sản của "Tinh thần Assisi" đã trải dài qua bốn triều đại giáo hoàng: từ Đức Gioan Phaolô II, vị giáo hoàng đã đào sâu thêm ý nghĩa thần học của tinh thần này, đến Đức Bênêđictô XVI, người đã mở rộng đối thoại sang cả những người không có đức tin; từ Đức Phanxicô, vị Giáo hoàng kêu gọi tình huynh đệ, đến Đức Lêô XIV, người mời gọi các tôn giáo cùng khám phá lại trong cội rễ của chính mình một phương thuốc chống lại lòng thù hận và bạo lực.
Assisi, ngày 27/10/1986.
Chưa từng có vị Giáo hoàng nào trước đó triệu tập đại diện các tôn giáo lớn trên thế giới để dành trọn một ngày cho hòa bình. Vào ngày 27 tháng 10 năm 1986, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã chọn Assisi, thành phố của thánh Phanxicô, làm nơi tổ chức một sáng kiến chưa từng có, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đối thoại liên tôn. Bốn mươi năm sau, sự kiện này vẫn là một trong những cử chỉ quan trọng nhất trong triều đại giáo hoàng của ngài, đồng thời trở thành điểm tham chiếu cho những người kế nhiệm ngài.
Việc những người trẻ Do Thái trao cành ô liu cho các đại diện tôn giáo, trước hết là cho những người Hồi giáo, là một cử chỉ đã khiến Đức Hồng y Roger Etchegaray, người được Đức Giáo hoàng người Ba Lan tin tưởng giao trọng trách "điều hành" sự kiện này, phải rơi lệ. Bên trong Nhà thờ chính tòa San Rufino, các nhà lãnh đạo của các Giáo hội Kitô đã trao nhau dấu chỉ bình an. Trên gương mặt một số người tham dự, người ta có thể thấy rõ sự xúc động sâu xa. Trên bục đặt trước vương cung thánh đường, các nhà lãnh đạo rét cóng vì lạnh, đứng sát lại gần nhau, và rồi một dải cầu vồng xuất hiện sau buổi sáng ảm đạm: hai chi tiết vẫn còn in đậm trong ký ức của Đức Hồng y Etchegaray, ngài đã nhìn nhận dải cầu vồng ấy như một biểu tượng của tình huynh đệ. Đó là một vài trong số những hình ảnh khó quên của ngày lịch sử ấy, một ngày được tổ chức nhằm minh chứng cho cam kết chung vì hòa bình, đồng thời tôn trọng sự đa dạng trong niềm tin tôn giáo, nơi mỗi người đều đắm mình trong lời cầu nguyện theo truyền thống riêng của mình.
Nhưng, vượt lên trên những ký ức, ngày hôm ấy đã khơi nguồn cho những gì được gọi là "Tinh thần Assisi" : một cam kết dấn thân của các tôn giáo khác nhau trong việc gặp gỡ, đối thoại và cùng nhau xây dựng hòa bình. Một kinh nghiệm vốn đã trở thành điểm quy chiếu đối với huấn quyền, một cử chỉ cần được diễn giải, lam rõ và phát triển. Đức Hồng y Roger Etchegaray đã nhắc lại nguyên tắc của nó bằng cách trích dẫn một câu nói của Đức Gioan Phaolô II: "Ở cùng nhau để cầu nguyện, nhưng không phải cầu nguyện cùng nhau". Tiếp nối tinh thần của Nostra Aetate, tuyên ngôn của Công đồng Vatican II về mối quan hệ giữa Giáo hội Công giáo với các tôn giáo ngoài Kitô giáo, cuộc đối thoại này đã mang một hình thái hữu hình mà không hề xóa bỏ những khác biệt vốn có. Từ thời Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II cho đến các vị kế nhiệm ngài, suy tư này vẫn luôn được khơi gợi lại, xoay quanh mối liên hệ giữa cầu nguyện và hòa bình, giữa căn tính tôn giáo và sự gặp gỡ, cũng như giữa đức tin và trách nhiệm đối với nhân loại.
Assisi, ngày 27/10/1986.
Công đồng được đọc lại thông qua một sự kiện
"Chính căn tính của Giáo hội Công giáo và ý thức về bản thân của Giáo hội đã được củng cố tại Assisi," Đức Gioan Phaolô II phát biểu vào ngày 22 tháng 12 năm 1986. Khi ngỏ lời với Giáo triều Rôma trong dịp chúc mừng cuối năm theo thông lệ, Đức Giáo hoàng đã đưa ra một cách diễn giải thần học về cuộc gặp gỡ này. Ngài gợi ý rằng, chỉ vui mừng trước sự thành công của sự kiện đó thôi thì chưa đủ : cần phải hiểu nó dưới ánh sáng của đức tin. Nền tảng nằm ở sự hiệp nhất của gia đình nhân loại, cả trong công trình tạo dựng lẫn trong công trình cứu độ của Chúa Kitô. Assisi làm cho sự hiệp nhất này trở nên hữu hình mà không hề che khuất những khác biệt về tôn giáo. Do đó, mối liên hệ với Công đồng Vatican II mang tính hỗ tương: Công đồng cho phép giải thích ngày này, nhưng ngày này cũng giúp đọc lại Công đồng Vatican II với chiều sâu lớn hơn. Đối thoại không làm suy yếu căn tính của Giáo hội, trái lại, nó có thể giúp Giáo hội ý thức rõ hơn về sứ mạng hòa giải của mình.
Chúa Thánh Thần vượt lên trên những ranh giới hữu hình
Bốn năm sau, trong thông điệp Redemptoris missio (Sứ mạng Đấng Cứu Thế), đề ngày 7 tháng 12 năm 1990, Đức Gioan Phaolô II đã lấy lại niềm xác tín này, điều mà ngài từng bày tỏ trước Giáo triều Rôma, khi nhắc lại sự kiện Assisi. Đức Giáo hoàng người Ba Lan khẳng định: "Mọi lời cầu nguyện chân thành đều được khơi gợi bởi Chúa Thánh Thần, Đấng hiện diện một cách mầu nhiệm trong tâm hồn mỗi người". Đây là một đoạn văn mang tính quyết định. Kinh nghiệm này đã góp phần suy nghĩ lại vai trò của đối thoại liên tôn trong sứ mạng của Giáo hội. Việc nhìn nhận tác động của Chúa Thánh Thần nơi những người khác không hề mâu thuẫn với việc loan báo về Chúa Kitô, nhưng nằm trong kế hoạch cứu độ duy nhất của Thiên Chúa. Sự kiện Assisi, vốn "loại trừ mọi cách hiểu mơ hồ", chứng tỏ rằng tôn trọng một cá nhân trong hành trình tìm kiếm tôn giáo của họ cũng chính là tôn trọng công trình của Thiên Chúa nơi họ. Do đó, đối thoại có một lý thần học, chứ không đơn thuần chỉ là ngoại giao hay nhân đạo.
Assisi, ngày 27/10/1986.
Không một hành vi bạo lực nào có thể được gọi là tôn giáo
Ngày 24 tháng 1 năm 2002, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II trở lại Assisi, lần này là bằng tàu hỏa, vào thời điểm mà chủ nghĩa khủng bố, lòng căm thù và xung đột đang đè nặng lên chân trời quốc tế. Sự kiện này diễn ra chỉ vài tháng sau các cuộc tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001, và khi ấy, việc cầu nguyện thực sự trở thành một hành động thể hiện trách nhiệm đối với cộng đồng. Các cộng đồng tôn giáo phải khước từ bạo lực, nhất là kiểu bạo lực tìm cách biện minh cho chính nó nhân danh Thiên Chúa. Đức Giáo hoàng tuyên bố : "Những ai lợi dụng tôn giáo để kích động bạo lực là đang đi ngược lại với nguồn cảm hứng chân thực và sâu xa nhất của chính tôn giáo đó." Ngài cũng gắn kết hòa bình với công lý và sự tha thứ, đồng thời tái khẳng định sự khác biệt giữa các hình thức cầu nguyện khác nhau. Đây không phải là vấn đề về một tôn giáo chung duy nhất, mà là một cam kết chung: mỗi cá nhân, dù vẫn trung thành với truyền thống riêng của mình, đều được kêu gọi để hóa giải sự thù địch. Cầu nguyện không có nghĩa là trốn chạy khỏi lịch sử, nhưng là đối diện với lịch sử bằng tinh thần trách nhiệm.
Ngay cả những người đang tìm kiếm mà không có đức tin
Vào ngày 27 tháng 10 năm 2011, nhân kỷ niệm 25 năm ngày diễn ra buổi Gặp gỡ Cầu nguyện vì Hòa bình lần đầu tiên, Đức Bênêđíctô XVI đã mở rộng lời mời đến những người không tuyên xưng một đức tin nào, nhưng vẫn đang miệt mài tìm kiếm chân lý và sự thiện. Đây không chỉ đơn thuần là việc bổ sung thêm những vị khách mới, sự hiện diện của họ còn đặt ra một thách đố đối với chính những người có đức tin. Đức Giáo hoàng giải thích: "Họ là những người hành hương đi tìm chân lý, những người hành hương đi tìm hòa bình". Hình ảnh Thiên Chúa có thể bị che khuất bởi cách thức mà các tôn giáo được sống; không ai có thể tự cho rằng Thiên Chúa là sở hữu riêng của mình, rồi từ đó cảm thấy được phép áp đặt bản thân lên người khác. Qua đó, Đức Bênêđíctô XVI đã nêu lên một yêu cầu vốn gắn liền với "tinh thần Assisi": nhu cầu thanh tẩy cách thức sống đức tin. Như vậy, tinh thần Assisi kêu gọi các tín hữu hãy tự xét mình: không chỉ dừng lại ở việc lên án những kẻ lợi dụng tôn giáo để biện minh cho bạo lực, mà mỗi người còn phải tự vấn xem liệu cách sống và cách thể hiện đức tin của chính mình có thực sự phản chiếu dung mạo của một Thiên Chúa hòa bình hay không, hay là đang làm biến dạng dung mạo ấy.
Assisi, ngày 27/10/2011.
Cùng với những người khác, cho những người khác
“Trái lại, chúng ta đã cầu nguyện bên cạnh nhau, cho nhau.” Tại Assisi, vào ngày 20 tháng 9 năm 2016, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã dùng những lời này để tóm lược một sự tiếp nối, trong đó loại trừ rõ ràng chủ nghĩa hỗn hợp tôn giáo (syncrétisme) và chủ nghĩa tương đối. Nhưng ngài cũng nhấn mạnh chiều kích huynh đệ: đây không chỉ đơn thuần là tôn trọng lời cầu nguyện của người khác, mà còn là sự quan tâm lẫn nhau. Đối thoại phải tạo điều kiện để các nạn nhân chiến tranh, người tỵ nạn và người nghèo được cất lên tiếng nói. Cầu nguyện phải đi đôi với sự hợp tác cụ thể, và các cuộc gặp gỡ phải dẫn đến cam kết giải quyết tận gốc nguyên nhân sâu xa của các xung đột. Mối đe dọa cần vượt qua không chỉ là sự cuồng tín, mà còn là thái độ thờ ơ. Lòng trung thành với tôn giáo cũng được đo bằng khả năng lắng nghe những người đang đau khổ.
Trở về với cội nguồn, chống lại lòng thù hận
"Các tín hữu có thể một lần nữa kín múc ở những nguồn mạch chân thực nhất trong truyền thống tâm linh của mình, nơi không có chỗ cho sự thù hận được thần thánh hóa," Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định tại đoạn 223 của thông điệp Magnifica humanitas, ban hành ngày 15 tháng 5 năm 2026, bằng cách trực tiếp gợi lại "Tinh thần Assisi",một sáng kiến được khởi xướng bởi Đức Gioan Phaolô II và được Đức Phanxicô tiếp nối, đặc biệt là thông qua các cuộc đối thoại với Đại Imam của al-Azhar. Như vậy, di sản từ năm 1986 đã tìm được vị trí của mình trong suy tư xã hội về những thách thức đương đại: các tôn giáo có thể đấu tranh chống lại não trạng bạo lực, không phải bằng cách làm phai nhạt niềm xác tín của chính mình, nhưng bằng cách quay trở về với những cội nguồn nguyên thủy của mình.
Đó chính là sợi chỉ xuyên suốt bốn mươi năm qua: cuộc gặp gỡ, không phải là sự tạm gác lại đức tin, mà là một phép thử đối với đức tin ấy. Đối với những người có đức tin, Assisi vẫn đặt ra một câu hỏi: liệu mối tương quan của họ với Thiên Chúa có thể chuyển hóa thành một cam kết dấn thân vì hòa bình hay không ?
Tý Linh
(theo Fabio Colagrande - Vatican News)
_1793029826.jpg)
