Phiên hội thảo chiều thứ Năm, ngày 21/5, của hội nghị quốc tế tại Đại học Urbanô, do Bộ Truyền thông phối hợp với Bộ Văn hóa và Giáo dục và Quỹ Thánh Gioan XXIII tổ chức, tập trung vào việc hỗ trợ đổi mới kỹ thuật số đồng thời thừa nhận tính mơ hồ của nó. Các tham luận viên bày tỏ hy vọng rằng những công nghệ này sẽ trở thành công cụ có khả năng phát triển kỹ năng tư duy phản biện.
“Mọi thứ, ở khắp mọi nơi, cùng một lúc.” Trí tuệ nhân tạo chứa đựng nhiều căng thẳng: nỗi sợ hãi về một tương lai “phản nhân loại”, nhưng cũng là niềm tin rằng “không ai” thực sự mong muốn một kịch bản như vậy; nghịch lý về “sự phong phú về thông tin” ngày càng tăng đi kèm với “sự thiếu hụt chú ý” ngày càng lớn; rủi ro liên quan đến sự phát triển của “robot sát thủ” xứng đáng với khoa học viễn tưởng và thậm chí là sự xói mòn của “chân lý khách quan”. Đồng thời, vẫn còn hy vọng rằng các công nghệ mới có thể trở thành công cụ phục vụ nhân loại, chứ không phải là vật thay thế. Trong bối cảnh dường như khó thiết lập sự lãnh đạo chung, cả giữa các chủ thể tư nhân và giữa các quốc gia, Giáo hội, nhờ sự hiện diện toàn cầu và tiếng nói của Đức Giáo hoàng, người thường được ca ngợi vì sự rõ ràng trong cách ngài đề cập đến vấn đề công nghệ mới, có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc định hướng cuộc tranh luận về tương lai của trí tuệ nhân tạo.
Đây chỉ là một vài trong số rất nhiều mong ước được các tham luận viên bày tỏ trong phiên hội nghị chiều của hội nghị quốc tế về AI, với chủ đề “Giữ gìn tiếng nói và khuôn mặt con người”, vang vọng lại sứ điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông xã hội năm 2026. Sự kiện diễn ra vào thứ Năm, ngày 21/5, tại giảng đường Bênêđíctô XVI thuộc Đại học giáo hoàng Urbanô và được tổ chức bởi Bộ Truyền thông, phối hợp với Bộ Văn hóa và Giáo dục và Quỹ Thánh Gioan XXIII. Sự đóng góp này nằm trong lập trường cụ thể của Vatican về vấn đề này, chỉ vài ngày sau khi Tòa Thánh công bố thành lập một ủy ban liên bộ về trí tuệ nhân tạo, và việc công bố, vào ngày 25/5, thông điệp đầu tiên của Đức Lêô XIV, Magnifica Humanitas, bàn về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Một liên minh khả thi
Phiên thảo luận đầu tiên vào buổi chiều, mang tên “Một liên minh khả thi”, được điều hành bởi nữ tu Nina Krapic, Phó Giám đốc Văn phòng Báo chí Tòa Thánh. Các tham luận viên gồm có Mitchell Baker, đồng sáng lập Dự án Mozilla và Quỹ Mozilla; Daniel Dzuban, chủ tịch lâm thời của Liên minh về Nguồn gốc và Tính xác thực Nội dung (C2PA) và là người đứng đầu các quan hệ đối tác chiến lược về tính xác thực nội dung tại Sony Electronics; Tristan Harris, đồng sáng lập Trung tâm Công nghệ Nhân văn; và Neil Lawrence, giáo sư về học máy tại Đại học Cambridge (Anh) và giám đốc khoa học của Trent.AI.
Điều gì không phải là con người nơi máy móc?
Neil Lawrence bắt đầu bài tham luận của mình bằng cách lấy lại một dự đoán của nhà kinh tế học và người đoạt giải Nobel Herbert Simon, một dự đoán đã được chứng minh là chính xác, thậm chí còn được khuếch đại, bởi sự lên ngôi của trí tuệ nhân tạo: "Quá tải thông tin dẫn đến thiếu tập trung." Một giá trị mà, qua nhiều thập kỷ, đã dần bị xói mòn bởi máy móc, chúng ngày càng chen chân vào giữa người dùng và thông tin mà họ tiếp nhận. "Chúng đã hấp thụ sức mạnh tư duy của chúng ta, nhưng không phải nguồn gốc của nó." Hai yếu tố còn thiếu ở công nghệ so với con người là: "Sự hiểu biết về mặt văn hóa mà chúng ta đã xây dựng qua nhiều thế hệ và sự dễ tổn thương của con người, điều khiến chúng ta có trách nhiệm với nhau." Sự dễ tổn thương này không phải là điểm yếu, mà là "nền tảng của lương tâm." Một xác tín mà, như giáo sư giải thích, Giáo hội đã bảo vệ từ nhiều thế kỷ qua, giữ gìn, như tiêu đề của hội nghị cho thấy, "tiếng nói và khuôn mặt con người" xuyên suốt những biến động của lịch sử.
Liên minh để bảo vệ sự thật
Daniel Dzuban ca ngợi sứ điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhân Ngày Thế giới Truyền thông năm xã hội 2026, tin rằng ngài đã đưa ra một cái nhìn sâu sắc chính xác về mối quan hệ giữa con người và các công nghệ mới: liệu những công nghệ này sẽ là ngọn lửa cải thiện xã hội hay ngọn lửa thiêu rụi xã hội? Câu hỏi này đã định hướng toàn bộ bài thuyết trình của ông, bao gồm cả một minh chứng thực tế về khả năng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) trong việc tạo ra hình ảnh từ một dòng văn bản chỉ trong vài giây. Điểm mấu chốt là nó có thể tạo ra các hình ảnh đại diện cho thực tại hiện có, nhưng cũng có thể tạo ra những thực tại mới, do đó tạo ra nội dung "không có giọng nói hay khuôn mặt của con người".
Do đó, mối đe dọa do AI gây ra không phải là "robot sát thủ", mà là sự xói mòn dần dần khái niệm về chân lý khách quan, vốn có thể nhanh chóng tiếp cận, hầu như không tốn kém và thường khó phân biệt, đặc biệt đối với những người dùng dễ bị tổn thương nhất. Dựa trên kinh nghiệm chuyên môn của mình tại Sony Electronics, Daniel Dzuban đã nhấn mạnh sự tồn tại của các công cụ như phần mềm Content Credentials, được C2PA quảng bá, vốn cung cấp thông tin về tính xác thực của hình ảnh trực tuyến. Đây là một ví dụ cụ thể về liên minh giữa các công ty cam kết áp dụng các tiêu chuẩn chung. "Trước những khó khăn gặp phải trong việc đạt tới vị trí lãnh đạo quốc gia trong lĩnh vực AI, Giáo hội có thể đóng vai trò nền tảng và thúc đẩy tiến bộ", đó là mong muốn cuối cùng mà Daniel Dzuban bày tỏ trong cuộc phỏng vấn với truyền thông Vatican bên lề hội nghị.
Những điềm báo thảm hại và các dấu hiệu lạc quan
Ở giai đoạn này, câu hỏi đặt ra là: điều gì là động cơ của một số vấn đề do AI tạo ra? Theo Tristan Harris, đây là một câu hỏi cơ bản, bởi vì "một vấn đề được xác định rõ ràng là một vấn đề đã được giải quyết một nửa". Harris, người từng làm việc tại Thung lũng Silicon trong nhiều năm, cảnh báo về những rủi ro liên quan đến các công nghệ mới. "Hãy cho tôi thấy động cơ và tôi sẽ cho bạn thấy kết quả", ông nói, khi trích dẫn lời nhà đầu tư Charlie Munger, và nhấn mạnh cách các công ty phát triển AI đang định hình một "tương lai phản nhân loại", được thúc đẩy bởi cuộc chạy đua tiến bộ và ưu thế công nghệ. "Chúng ta muốn AI trở thành một công cụ", chuyên gia này nhận xét, khi lấy lại lời của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. Tuy nhiên, theo phân tích của ông, dường như đây không phải là con đường mà các công ty như OpenAI và Anthropic, những công ty hàng đầu trong ngành, đang theo đuổi. Động lực thực sự đằng sau những khoản đầu tư khổng lồ của họ chính là cuộc chạy đua để thay thế lao động của con người. Như đã từng xảy ra với các nguồn tài nguyên như dầu mỏ ở Venezuela hay khoáng sản ở Cộng hòa Dân chủ Congo, điều ban đầu tưởng chừng là một phúc lành lại có thể trở thành một lời nguyền. Thay vì được hướng đến công ích, các nguồn tài nguyên lại được sử dụng để nuôi dưỡng các cơ sở hạ tầng chủ yếu vì lợi nhuận. Theo phân tích này, rủi ro tương tự đang lặp lại trong lĩnh vực AI, ngay cả ở Hoa Kỳ. Khi một nhà báo của tờ New York Times hỏi Peter Thiel, một trong những doanh nhân có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực công nghệ, liệu loài người có thể tồn tại trước các công nghệ mới hay không, Thiel đã không đưa ra câu trả lời rõ ràng. Những điềm báo đáng lo ngại, nhưng cũng là những dấu hiệu của sự lạc quan: "Không ai mong muốn một tương lai phản nhân loại." Cũng như Giáo hoàng Gioan XXIII, trong thông điệp Pacem in Terris, đã cảnh báo về cuộc chạy đua vũ trang, thông điệp của Đức Giáo hoàng Lêô XIV về AI cũng có thể khuyến khích nhận ra sự tồn tại của một điều gì đó "linh thiêng" và quý giá hơn, có khả năng đoàn kết nhân loại vượt ra ngoài lợi nhuận của một số tác nhân.
Mở ra những công nghệ mới
Mitchell Baker, trích dẫn một bộ phim đoạt giải Oscar năm 2022, đã định nghĩa AI là "Mọi thứ, ở mọi nơi, cùng một lúc". Không thể dự đoán chắc chắn sự phát triển của nó sẽ dẫn nhân loại đến đâu, do đó tạo nên một kỷ nguyên đầy mơ hồ. Từ đó, làm thế nào xây dựng các đường hướng chủ đạo cho một tương lai bất định như vậy? Thông qua "nguyên tắc hành động" và "quan niệm tham gia", bằng cách mở rộng tối đa các công nghệ mới cho sự đóng góp tập thể. Cách tiếp cận này gợi nhớ đến triết lý phần mềm tự do, có thể sửa đổi và cải tiến bởi tất cả mọi người. Khái niệm này mở rộng đến toàn bộ lĩnh vực công nghệ: mọi người đều có thể hưởng lợi từ những lợi ích kinh tế và văn hóa phát sinh từ sự đổi mới. Trình duyệt Firefox, do Mozilla phát triển, là một ví dụ hoàn hảo. "Tại sao chia sẻ nó? Làm thế nào đảm bảo an toàn?" là một số câu hỏi mà Mitchell Baker đã phải trả lời trong những năm qua. Một sự thay đổi viễn cảnh dựa trên sự cởi mở và hợp tác ban đầu dường như khó hình dung, nhưng dần dần nó đã trở nên cần thiết. Theo ông, điều tương tự cũng nên được áp dụng cho các mô hình AI.
Đừng từ bỏ ý tưởng này
Buổi thảo luận bàn tròn thứ hai, với chủ đề "Đừng từ bỏ khả năng tư duy của bạn", được điều hành bởi Đức cha Paul Tighe, Tổng trưởng Bộ Văn hóa và Giáo dục. Các tham luận viên bao gồm Rayén Condeza Dall'Orso, giáo sư tại Khoa Truyền thông của Đại học giáo hoàng Công giáo Chile và là Phó Chủ tịch bộ phận Nghiên cứu Giáo dục Truyền thông (MER) của IAMCR; Divina Frau-Meigs, giáo sư danh dự và nhà xã hội học truyền thông tại Đại học Sorbonne Nouvelle; Adeline Hulin, phụ trách Đơn vị Giáo dục Truyền thông và Thông tin và khả năng kỹ thuật số tại UNESCO; và Justin Kings, Giám đốc Học viện UER (Liên minh Phát thanh Châu Âu).
Trí tuệ nhân tạo phục vụ cho việc giáo dục truyền thông
Adeline Hulin đã tập trung vào những rủi ro liên quan đến việc sử dụng AI, nhấn mạnh làm thế nào nó có thể làm giảm hoạt động nhận thức, tạo ra "ảo giác" và thúc đẩy các động lực tâm lý có hại. Trong số đó có việc làm suy yếu óc phản biện, dẫn đến, ví dụ, nhầm lẫn sự nổi tiếng và quyền lực. Các hoạt động của UNESCO, mà Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ đến thăm ở Paris vào tháng Chín trong chuyến tông du của ngài, nằm trong khuôn khổ sứ điệp của Đức Giáo hoàng nhằm chống lại những rủi ro này.
Adeline Hulin sau đó đã trình bày chi tiết về khái niệm "giáo dục truyền thông": khả năng phân tích và tạo ra nội dung trên mọi hình thức truyền thông. Theo một nghiên cứu của UNESCO, 171 quốc gia đang thúc đẩy các hình thức giáo dục loại này, bất chấp sự khác biệt đáng kể giữa các châu lục: nó được đưa vào hầu hết các chương trình giảng dạy ở trường học châu Âu, trong khi ở châu Phi, phạm vi tiếp cận của nó vẫn còn rất hạn chế. Do đó, "cuộc cách mạng kỹ thuật số" phải được phát triển trên quy mô toàn cầu, nhưng điều này đòi hỏi "sự can đảm chính trị".
Các trường học với tư cách là “những người có sức ảnh hưởng đáng tin cậy”
Về phần mình, Divina Frau-Meigs tập trung bài phát biểu vào việc “phi nhân tạo hóa” trí tuệ nhân tạo thông qua vai trò của trường học. Bà tuyên bố: “Chúng ta phải ngừng coi những tổ chức này là lỗi thời và bắt đầu nhìn nhận chúng như những tác nhân đáng tin cậy”. Giáo sư cũng nhấn mạnh tác động của các công nghệ mới đối với các lĩnh vực mang tính biểu tượng và tâm linh sâu xa, chẳng hạn như đức tin. Chẳng hạn, bà dẫn chứng khả năng giao tiếp với chatbot tự coi mình Chúa Kitô, hoặc việc lan truyền các hình ảnh đã bị chỉnh sửa về các nhân vật trong Giáo hội, chẳng hạn như hình ảnh lan truyền trên mạng về Giáo hoàng Phanxicô mặc áo khoác phồng màu trắng sáng.
Các khả năng để phục vụ cộng đồng
Condeza Dall'Orso đã đưa ra một ví dụ trực tiếp từ quê hương Chile của bà. Trong truyền thống Minga, trên quần đảo Chiloé, cư dân hợp tác vì công ích của làng mình, thậm chí còn di dời những ngôi nhà và công trình bị hư hại để giúp đỡ những người nghèo khổ nhất, từ đó đưa kỹ năng và kỹ thuật thủ công của họ vào phục vụ cộng đồng. Theo bà, một cách tiếp cận tương tự có thể và nên được áp dụng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, đặt cá nhân và lợi ích tập thể ở trọng tâm của mối bận tâm. Tuy nhiên, một trong những trở ngại chính đối với tầm nhìn này là những "rạn nứt" mới do công nghệ kỹ thuật số tạo ra: những bất bình đẳng có nguy cơ tạo ra tầng lớp tinh hoa mới và những chia rẽ xã hội sâu sắc, được thúc đẩy bởi nhận thức sai lệch về chân lý và thực tại.
Trách nhiệm, hợp tác, giáo dục
Justin Kings đã kết thúc phiên hội thảo bằng cách trình bày bài tham luận của mình xoay quanh ba chủ đề chính: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục. Về trách nhiệm, ông dẫn chứng dữ liệu của UER cho thấy truyền thông đại chúng là nguồn thông tin đáng tin cậy nhất ở 91% các quốc gia châu Âu. Ông nhận xét: “AI đang khiến việc phát hiện thông tin sai lệch ngày càng khó khăn hơn”. Thảo luận về tầm quan trọng của sự hợp tác, ông nhắc lại kinh nghiệm của Eurovision News Spotlight, một mạng lưới quốc tế gồm các đơn vị kiểm chứng thông tin có nhiệm vụ xác định và báo cáo thông tin sai lệch lan truyền trên mạng. Công việc này cũng trở nên cần thiết do dữ liệu được UER thu thập phối hợp với BBC, cho thấy 45% phản hồi do AI tạo ra chứa ít nhất một lỗi to lớn. Cuối cùng, Justin Kings nhấn mạnh vai trò trung tâm của giáo dục. UER khuyến khích đào tạo về các công nghệ mới, với mục tiêu phát triển một nền văn hóa kỹ thuật số thực sự: một nền văn hóa cho phép mọi người hiểu, nắm bắt và sử dụng AI một cách có ý thức và bổ ích.
Tý Linh
(theo Edoardo Giribaldi – Vatican News)
