Sau khi đọc Magnifica Humanitas, nhà tin học người Ethiopia Abeba Birhane, thành viên của Cơ quan Tư vấn về Trí tuệ Nhân tạo của Liên Hợp Quốc, nhấn mạnh vai trò của các nhà lãnh đạo tôn giáo trong việc "định hình dư luận". Bà tố giác sự liên kết của ngành công nghệ cao với "các ý thức hệ chính trị đáng lo ngại" và kêu gọi lấy cảm hứng từ châu Phi, nơi các công nghệ được dựa trên "nhu cầu thực tế" chứ không phải trên lôgic thương mại.
Trí tuệ nhân tạo (AI) không phải là "cây đũa thần". Nó không thể được dùng để giải quyết mọi vấn đề của thế giới. Nhưng nó thực sự được dẫn dắt bởi các ngành công nghệ cao của phương Tây, ngày càng liên kết với "các ý thức hệ chính trị đáng lo ngại" và "xa rời nền tảng", Abeba Birhane khẳng định, với sự chính xác của một người đã nghiên cứu 100 bài báo được trích dẫn nhiều nhất về AI và nhận thấy rằng phần lớn trong số đó chỉ đề cập đến hiệu quả và hiệu suất như những mục tiêu. Đối với nhà tin học người Ethiopia này, phương Tây không nên áp dụng quan điểm "thực dân" đối với châu Phi, điều mà, như Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã cảnh báo trong thông điệp Magnifica Humanitas, có nguy cơ gây hại trong "kỷ nguyên kỹ thuật số". Đúng hơn, họ nên nhập khẩu các thực hành được gọi bằng biệt ngữ là "bản địa cao cấp": sự kết hợp giữa kiến thức địa phương và các công cụ công nghệ tiên tiến, được lựa chọn theo vấn đề cần giải quyết, chứ không phải áp đặt từ bên ngoài. "Không phải công nghệ làm cho chúng trở nên đặc biệt. Chính là việc chúng xây dựng từ nền tảng, bắt đầu từ những nhu cầu thực tế. Đó là mô hình cần phải hỗ trợ."
Đây là lời bình luận của vị giáo sư đến từ Trường Khoa học Máy tính và Thống kê tại Đại học Trinity Dublin, với truyền thông của Vatican về thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Lêô XIV. Nữ giáo sư này đến từ Trường Khoa học Máy tính và Thống kê tại Đại học Trinity Dublin, người nằm trong số 32 chuyên gia của Cơ quan Tư vấn Trí tuệ Nhân tạo của Liên Hợp Quốc - một cơ quan tư vấn có nhiệm vụ đưa ra các khuyến nghị về quản trị toàn cầu các công nghệ mới, và có tên trong danh sách "Time100 AI", danh sách 100 người có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo do tạp chí Time của Mỹ lập ra.
Vai trò của các nhà lãnh đạo tôn giáo trong AI
Bên cạnh Abeba Birhane trong danh sách của Time là Đức Giáo hoàng Lêô. Bà nhận xét: "Việc một nhân vật tôn giáo như Đức Giáo hoàng có mặt trong danh sách này có những hàm ý xã hội quan trọng và tích cực. AI không phải là vấn đề học thuật. Đó là điều ảnh hưởng đến mỗi người trong chúng ta, làm thay đổi cấu trúc đời sống xã hội. Và ý thức này đòi hỏi sự tham gia của mọi thành viên trong xã hội, bao gồm cả các nhà lãnh đạo tôn giáo, những người đóng vai trò quan trọng trong việc định hình dư luận."
Từ nhà lãnh đạo tôn giáo này đến nhà lãnh đạo tôn giáo khác, giáo sư Abeba Birhane nhớ lại cuộc gặp gỡ của bà với Đức Đạt Lai Lạt Ma vào năm 2022. Bà đã giới thiệu cho Đức Đạt Lai Lạt Ma công trình nghiên cứu của bà về những rủi ro của trí tuệ nhân tạo, và Đức Đạt Lai Lạt Ma đã đáp lại bằng một câu nói vẫn còn vang vọng đến ngày nay trên các trang của Magnifica humanitas: các giá trị nhân văn được coi là có "tầm quan trọng thứ yếu" trong lĩnh vực AI.
Những lệch lạc của các công nghệ mới
Cốt lõi trong công trình nghiên cứu của Abeba Birhane nằm ở một nhận định được hỗ trợ bởi nhiều năm nghiên cứu thực nghiệm: lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đang bị định hướng sai lầm về mặt cấu trúc. "Hầu hết các nghiên cứu đều cho thấy rằng các ưu tiên của lĩnh vực này hoàn toàn không phù hợp với các giá trị như lòng nhân từ, công lý, lòng trắc ẩn đối với người khác và việc bảo vệ phẩm giá xã hội." Bà giải thích rằng vấn đề bắt nguồn từ chính bản chất của sự phát triển: "Việc xây dựng các hệ thống AI đòi hỏi phải giản lược các hành vi phức tạp, mơ hồ và năng động của con người thành các mối tương quan thống kê đơn giản. Lĩnh vực này không được trang bị để nắm bắt và bảo vệ tính phức tạp của bản tính con người."
Thêm vào đó là một mối lo ngại gần đây hơn. Bà nói tiếp : "Ngành công nghệ đã liên kết với những ý thức hệ chính trị có vấn đề sâu xa. Nỗi sợ lớn nhất của tôi là, khi cuộc sống hàng ngày ngày càng chuyển sang không gian ảo, các công ty lớn sẽ sử dụng quyền lực của mình để gạt bỏ các quyền cơ bản: tự do ngôn luận, tự do đi lại, và thậm chí cả quyền được sống mà không bị giám sát."
Học hỏi từ châu Phi
Chính về vấn đề của Nam bán cầu mà Abeba Birhane đã đóng góp một cách độc đáo và cần thiết nhất, vang vọng lại lời cảnh báo của Đức Giáo hoàng trong thông điệp Magnifica Humanitas về “cái giá thực sự” mà tiến bộ công nghệ đè nặng lên khu vực này. Ý tưởng cho rằng châu Phi “tụt hậu” vì thiếu các công cụ công nghệ thích đáng dựa trên một sự hiểu lầm cơ bản. Bà giải thích : “Những vấn đề mà lục địa này phải đối mặt, từ nạn đói đến bạo lực giới, từ tham nhũng đến xung đột, đòi hỏi ý chí chính trị và những thay đổi mang tính cấu trúc. Chứ không phải là các hệ thống trí tuệ nhân tạo”.
Bà cũng chỉ ra rằng châu Phi không phải là khoảng trống cần được lấp đầy như một số phát biểu của phương Tây thường miêu tả. “Châu Phi có một lịch sử trí tuệ phong phú và phi thường, và có những sáng kiến địa phương phát triển các công nghệ dựa trên những vấn đề thực tế của cộng đồng, chứ không phải những vấn đề do các CEO của Thung lũng Silicon tưởng tượng ra.” Ví dụ mà bà trích dẫn trong vấn đề này là các Học viện Kabakoo ở Bamako, Mali, đang đảo ngược các mô hình bằng cách không bắt đầu từ công nghệ sẵn có để tìm ra vấn đề cần giải quyết, mà bắt đầu từ chính vấn đề thực tế để lựa chọn công cụ phù hợp nhất. Abeba Birhane nói : “Đây mới là điều phải được trân trọng, chứ không phải việc nhập khẩu các công nghệ được phát triển ở phương Tây mà không có sự hiểu biết về bối cảnh các vấn đề mà châu Phi phải đối mặt. Những công nghệ mà, một cách nào đó, thể hiện một hình thức chủ nghĩa tân thực dân.”
Diễn văn về AI
Dù có những trường hợp sử dụng AI tích cực, trong đó công nghệ này thực sự cải thiện cuộc sống của con người, nhưng Abeba Birhane muốn cảnh báo: "Điều này có vẻ trái ngược, nhưng thực tế là chúng ta đang bị ngập tràn bởi những câu chuyện tích cực về AI. Hầu hết chúng không được hỗ trợ bởi bất kỳ bằng chứng thực nghiệm nào: chúng dựa nhiều hơn vào những trực giác và ấn tượng hơn là bằng chứng cụ thể."
Do đó, bà kết luận, cần phải có người tiếp tục cảnh báo về những rủi ro, ghi lại những thiệt hại và chất vấn những ý tưởng được tiếp nhận. "Tôi nghĩ rằng việc những người như tôi nhấn mạnh những hạn chế và nguy hiểm để đối trọng với những tuyên bố vô căn cứ và không có cơ sở này là hoàn toàn chính đáng."
Tý Linh
(theo Edoardo Giribaldi –Vatican News)
